«Я ўжо не веру, што будуць калі лепшыя часы...»

Валянціне Уладзіміраўне Быкавай 7 ліпеня споўнілася б 90 гадоў. Яна не дажыла да юбілею ўсяго некалькі дзён. 4 ліпеня а 8 раніцы ў віцебскай лякарні яна адышла ў лепшы свет. Гэты артыкул мы рыхтавалі да яе дня народзінаў.


Валянціна Уладзіміраўна Быкава. Фота Сяргея Шапрана

Валянціна Уладзіміраўна Быкава. Фота Сяргея Шапрана


Валянціна Уладзіміраўна пасля гвалтоўнага нападу больш за месяц знаходзілася ў лякарні. Сапраўды, меў рацыю Васіль Быкаў, калі некалі падчас нашай размовы яшчэ на пачатку 1990-х казаў, што яго пакаленне нешчаслівае — яно не мела шчасця ў мінулым, не будзе мець і ў будучым.

Пакаленне Васіля Быкава — гэта і пакаленне яго сястры. Гэтаксама як і славуты брат, Валянціна Уладзіміраўна пражыла нялёгкае жыццё — галаднеча ў дзяцінстве, вайна і палон, і зноў галаднеча — цяпер ужо пасляваенная, праца ў калгасе і — мізэрная пенсія напрыканцы жыцця разам з адзінотай — пасля таго, як Валянціна Уладзіміраўна пахавала не толькі бацькоў, але і двух братоў, і мужа.

Знешне падобная да старэйшага брата Васіля, яна жыла ў вёсцы Ваўчо, паблізу з Ушачамі, куды пераехала з родных Бычкоў, калі пабралася шлюбам. Калі бывалі разам з Рыгорам Барадуліным на Ушаччыне, дзядзька Рыгор кожнага разу завітваў да сястры сябра і неаднойчы здаралася, што падчас гутарак з Валянцінай Уладзіміраўнай нешта занатоўваў і ўжо пасля тлумачыў, што запісваў ушацкую гаворку, пра што і пісаў потым у лістах да Васіля Быкава: «Да нас завітала твая сястрычка Валя. Хоць наслухаўся я ўшацкай мовы, хоць пачуў вушацкі голас. Яна як зязюлька баравая». І іншым разам: «Раней у Вушачу ехаў паслухаць нашую мову, гаворку нашую. Цяпер глуха. Як з Валянцінай сустракаюся, дык ажываю душой. Слухаю яе, як з крыніцы п’ю».


Чытайце таксама Стан роднай сястры Васіля Быкава цяжкі, але лепшы, чым быў


Дый сама Валянціна Уладзіміраўна, калі запытаўся ў яе, прыгадвала: «Рыгор, калі прыязджаў, заўсёды званіў: “Валечка, прыходзь! Мы ўжо прыехалі”. Дык я — лахі пад пахі — і да яго, а ён ужо сустракае — і руку пацалуе, і абцалуе, і стол накрые. Як ён любіў частаваць! І віно паставіць (мы з ягонай жонкай Валяй чаркамі, а Рыгор бутэлькай з намі чокнецца, бо сам тады ўжо не піў) і ўсё падкладвае і падкладвае ды пытаецца: “Валечка, табе, можа, яшчэ?” — “Ай, не, — кажу, — дзякуй, я ўжо паела”. Такі гасцінны быў чалавек… І вось так сядзім-гамонім, а пасля Рыгор пісаў Васілю: “Дужа люблю сястру тваю Валянціну, люблю з ёй разгаварываць. Яна адна засталася ў Вушачы, хто па-дзеравенску яшчэ гаворыць”. Але я і сама любіла, як яны сойдуцца з Васілём ды пачнуць гаманіць. Яны з Рыгорам так ужо сябравалі, так даражылі сваім сяброўствам, так шкадавалі адзін аднаго! А якія лісты дасылалі! Барадулін пісаў: “братка Васіль”, а Васіль — “братка Рыгорка”. Я й сама казала Рыгору: “Ты мой другі, пасля Васіля, брат”. Я да яго на “ты” звярталася. І ён да мяне на “ты” быў, усё Валечкай мяне называў, зязюлькай баравой…»

Зрэшты, калі запытацца ў Валянціны Уладзіміраўны пра яе ўласнае жыццё, дык яна пачынала гаварыць не пра сябе — найперш пра старэйшага брата (між іншым, лепшага за яе экскурсавода па бычкоўскім Музеі Васіля Быкава не знойдзеш). Дый яшчэ пра тое, як жылося ў вайну, нібыта гэта толькі ўчора было. Вось толькі некаторыя з тых аповедаў Валянціны Уладзіміраўны:

 

                                                                              * * *

Нарадзіліся і я, і Васіль, і малодшы наш брат Мікола яшчэ ў старой хаце — яна была праз вуліцу на прыгорачку. Мы з Васілём не біліся — толькі, бывала, пабрэшам троху. Памятаю, я дала яму мянушку «воўк», а ён мне — «свіння». Неяк хварэлі мы на кор, тыдзень, мусіць, у школу не хадзілі. І калі бацькоў не было ў хаце, пачалі біцца, але трошку. Васіль бегаець па сваёй койцы і крычыць на мяне: «Свіння! Свіння!» А я ў адказ: «Воўк! Воўк!» Тады ён кіне на мяне чым-небудзь – трапкай якой ці адзіялам.

Ці, памятаю, была ў нас сажалка на агародзе, бальшая такая сажалка, глыбакаватая. Мы плаваць хацелі навучыцца — збярэмся некалькі дзяўчат і пойдзем на сажалку. Аднойчы толькі распранулісь і ўлезлі ў тую лужыну, як прыбеглі Васіль і яшчэ тры ці чатыры мальцы, пахваталі нашу адзёжу і ўцяклі. А мы, голыя, засталіся ў той сажалцы! (Смяецца.) Вылезлі, адзёжы няма, ну што нам робіць? Але добра, што недалёка мая хата. Мы з Надзяй, з маёй стрыечнай сястрой, па кустах галяком дадому і прыбеглі. А-ай, прыбегла я ды хутчэй на печ — халодна мне стала. Ляжу і галашу:

                — Купацца пайшлі, а мальцы прыляцелі, адзёжу нашу пахваталі!

                Як бацька пачуў пра тое ды спытаў:

                — А хто?

                — Васіль наш, а яшчэ Валодзя, Коля…

                — Ага, — гаворыць бацька, — дык дам яму за гэткае дзела, баню яму зраблю!

                Узяў Васіля за руку і рамнём яго кром сябе некалькі разоў па жопе, па жопе.

                — Во, — гаворыць, — за гэта. Навошта гэта трэба было? Яны ж голыя, ім жа халодна было…

Але ж бацька ні раней, ні пасля таго ні Васіля, ні мяне больш ніколі не біў, ніколі больш Васіля пальцам не зачапіў, нават не лаяўся ніколі.

 

Брат Мікалай з жонкай Антанінай, Валянціна Уладзіміраўна, бацькі Уладзімір Фёдаравіч і Ганна Рыгораўна


                                                                              * * *

Да вайны жыццё цяжкое было ў нас у калгасах: галадалі, на трудадзень давалі сто-дзвесце грамаў мякіны. Бывала, атрымае бацька палучку — прынясець палову мяшочка нейкай гірсы (не жыта чыстага, а нарасценя з травой, адным словам, абы што), змеле яго, мама мукі дабавіць — каб хоць хлеб зляпіць… Да вайны карова ў нас была, але яе нечым было карміць, дык яна прапала з голаду. Праўда, якраз у той год бацька цялушачку пусціў ад яе. І калі ў пачатку вайны яна ацялілася, дык і даждаліся мы таго малака. Але колькі яна ў нас пабыла? — год ці два, а тады забралі ў нас яе партызаны, кароўку нашу. І зноў мы ні з чым засталіся…

Аднак не сказаць, каб з прадуктамі ў пачатку вайны вельмі дрэнна было. Калі прыйшлі немцы, калгасы яны распусцілі, а зямлю падзялілі — кожнаму гаспадару па «шнурку» далі, пааддавалі людзям коней ды кароў. Помню, конь у нас быў, бацька і пахаў на ім, і сеяў, і жыта добрае вырастала. Мама пажнець, дык пасля мы ўтрох — з бацькам і матуляй — малацілі цапамі. Я спачатку не ўмела, а тады навучылася… (Смяецца.) Затым бацька з веялкай гэтак акучыць — мякіна ў адзін бок ляціць, а чыстае зярно ў іншы. А пасля на жорнах спрытненька змелець, тады ўжо мама хлеба напячэ. А хлеб быў такі смачны, пышны! Бацька ўсё хваліў:

«Матка, твой хлеб дужа добры, а сусед як спячэ, дык у рот нельга ўзяць!» (Смяецца.) І праўда — мама ўмела пякчы хлеб, такі рыхлы быў, пахнючы… І свіней гадавалі, і карова была. А як на трэці год з’явіліся партызаны, дык тады кароў пазабіралі, праўда, не ва ўсіх. Спачатку партызаны не дужа нас абіралі. Казалі, гэта ў Заходняй Беларусі тое было — майго роднага дзядзьку з Завулка (там, дзе раней мяжа з Польшчай была, цяпер гэта Глыбоцкі раён) амаль не ўбілі за соль. Ён сам расказваў, што расстраляць хацелі. Прыйшлі і гавораць: «Давай соль!» Там жа на станцыі было многа солі, і «западнікі» назагатавалі сабе, але прыйдуць партызаны і хто не даець, дык наставяць на гаспадара ружжо, а пасля найдуць тую соль і сабе забяруць. У нас, ва Усходняй Беларусі, дык нічога не было — усю вайну без солі елі.

Чытайце таксама Сястра Васіля Быкава — у рэанімацыі


Помню, забіў бацька парасёнка — небальшэнькі такі быў, а як без солі яго есці? — хоць і мяса, але ж несалёнае. Гэта «западнікаў» партызаны абіралі, а нас, дзе была партызаншчына, дык не дужа. Але і ў нас нешта загадвалі здаваць — зярно, кажухі, валёнкі ў каго лішнія, хлеб ім пяклі. Ці калі партызаны ў вёсцы спыняліся, дык па хатах іх размяркоўвалі. У нас таксама два партызаны стаялі. Калі ж пачалася блакада, тады партызанаў разагналі, у Селішчах гарнізон нямецкі стаяў, і ўжо немцы нас абіралі — едуць па вёсцы і дзе якая курыца, зярно, бульбіна якая ці трапка — усё пад мятлу мялі! Хату нашу так вычысцілі, што засталіся толькі голы стол ды лавы — ні бульбінкі! Знайшлі нават вялікі сундук з зярном, што бацька ў аўразе закапаў, — усюды шомпарамі зямлю папорвалі... А ўжо ўначы партызаны прыходзілі — тыя, што пааставаліся і ў лесе хаваліся, — таксама нешта давай! Якія па-чалавечы просяць, а калі скажаш, што і самім няма чаго есці, дык вызверыцца — усякія ж былі — і пойдзе ўсюды лазіць, усю хату і чардак абнюхае… Так што, і немцаў баяліся, і сваіх, бо былі свае — усё роўна як ворагі…

               

Брат і сястра

                                                                            * * *

А цыгане ж у вайну стаялі ў Бычках табарам, і ў нашай хаце нават жылі. Дык мама ўсё на картах прасіла паваражыць, ці жывы Васіль. І вось ніколі не сказалі — колькі разоў мама пасля вайны ўспамінала, — што ён загінуў. Увесь час гаварылі: ён у вельмі дрэнным стане, пры такой чарнаце, але жывы і вернецца. Ну, дык бацька з мамай верылі і надзеяй жылі.

 

                                                                              * * *

                А ўжо перад вайной паехаў Васіль ад нас — вучыцца спачатку ў Віцебскае мастацкае вучылішча, а пасля — ужо ў ФЗН, а потым вайна пачалася. І ўсю вайну мы не бачылі яго, не ведалі, дзе ён. Дзе ж ты ў вайну тыя лісты атрымаеш! Божа мой, Божа. Усю вайну бацька і мама плакалі ўвесь час, а-ай! І бацька плакаў, ён жаласны быў. Бывала, сядзе есці, перахрысціцца, «Ойча наш» праізнясе — бацька быў набожны, мама таксама, але менш — і тады ўспамінае:

                — Дзе ж наш сыночак? — А пасля пачне плакаць. — Можа, ён, бедненькі, галодненькі, можа, яго на свеце няма.

                І сядзяць яны з мамай і разам плачуць... Я дык яшчэ маладая была, мне брата, канешне, было шкада, але, вядома, у галаве яшчэ маладосць была…

                Хаця, як пасля мы дазналіся, лісты Васіль усю вайну пісаў, але яны не даходзілі, пакуль яшчэ фронт у нас стаяў. А як фронт ужо перайшоў, як Ушацкі раён асвабадзілі, тады толькі пачалі атрымліваць тыя лісты. Першы мама атрымала. Тады якраз калгас зноў арганізаваўся, і мама на лузе сена грабіла. У той час паштальёнка і ўрычыла ліст ад Васіля. Мама ледзь не абдушылася — яна ж не граматная была, дык пабегла з тым лістом дадому, каб бацька хутчэй прачытаў… Васіль жа тады пісаў: не ведаю, не спадзяюся — ці жывыя вы ёсць, ці няма вас нікога, колькі я лістоў адправіў, але адказу няма, не ведаю, можа, і вашай вёскі ўжо няма, можа, немцы расстралялі, землякі, хто жывы, адзавіцеся… Як прачыталі мы той ліст, дык так ужо былі рады, так плакалі, ай!

               

                                                                              * * *

                Ужо калі Васіль з вайны вярнуўся, дык мала пра што распавядаў, не любіў. Ён і пра жыццё сваё не дужа расказваў. Калі бацька пачне што распытваць, дык тое-сёе распавядзе, але не падрабязна. Памятаю, аднойчы, калі ўжо жыў у Гродне, прыехаў да нас нават на цэлы тыдзень, мне яшчэ сена дапамагаў варочаць. Дык тады троху расказаў, як яго ранілі пад Кіраваградам, але ўжо пасля таго, як я спытала, як гэта з пахаронкай атрымалась. Я сама стала болей ведаць пра Васіля, калі прачытала ягоную «Доўгую дарогу дадому»…

 

                                                              * * *

…А цяпер толькі б здароўе было… Я ўжо не веру, што будуць калі лепшыя часы. Я не дачакаюся…



Каментаваць