Люстрацыя для Беларусі. Пераход ад аўтарытарызму да дэмакратыі

Люстрацыя – крок на шляху грамадскага пакаяння, працэс цывілізаванага развітання з мінулым, а не помсты, абарончы, але не карны захад дзяржавы дзеля гарантыяў яе будучыні, незалежнасці Беларусі, палітычнай, грамадскай і сацыяльнай справядлівасці.



Да такой высновы прыйшлі ўдзельнікі канферэнцыі “Люстрацыя для Беларусі”, што была арганізаваная аднайменнай грамадзянскай ініцыятывай і адбылася 18 траўня ў Мінску.

 У канферэнцыі, што падсумавала вынік працы грамадзянскай ініцыятывы за апошнія тры гады, прынялі ўдзел палітыкі, грамадскія дзеячы, праваабаронцы, юрысты і журналісты. , Яны разгледзелі праект канцэпцыі люстрацыі для Беларусі, што з’яўляецца грунтам для прыняцця адпаведных законаў у пераходны перыяд ад аўтарытарызму да дэмакратыі. Для распаўсюду ў грамадстве ідэі люстрацыі вырашана падрыхтаваць брашуру з тэкстам канцэпцыі і экспертнымі каментарамі спецыялістаў у розных галінах.
 
 
Як адзначыў культуролаг і грамадскі дзеяч Вацлаў Арэшка, праект люстрацыі падрыхтаваны як на грунце вопыту іншых постсавецкіх краінаў, у тым ліку і Украіны, так і з улікам нацыянальных асаблівасцяў Беларусі. Гаворка ідзе пра тое, што працэс люстрацыі павінен дапамагчы краіне запабегчы рэстаўрацыі дыктатарскіх рэжымаў, абараніць суверэнітэт Беларусі, маральна ачысціць грамадства, узнавіць у ім прынцып вяршэнства закону і гістарычную справядлівасць.
 
 
Прычым працэс праверкі і абмежавання ў правах адпаведных асобаў павінен суправаджацца шырокім інфармаваннем грамадства аб парушэннях правоў грамадзянаў і законнасці ў перыяд дыктатуры, апавяшчэннем звестак пра асобы, адказныя за сур’ёзныя злачынствы, здзейсненыя “ад імя” ці “ува імя” дзяржавы, ушанаваннем памяці ахвяраў, амністыяй усіх незаконна асуджаных і справядлівай кампенсацыяй пацярпелым альбо іх родным, а таксама вызваленнем грамадства ад прапагандысцкіх штампаў і фальсіфікацый гістарычных канцэпцый, абнаўленнем адукацыйных праграмаў усіх узроўняў.
 
 
Разам з тым, эфектыўная люстрацыя будзе немажлівай без правядзення тэрміновых палітычных рэформаў, у тым ліку канстытуцыйнай, органаў бяспекі, юстыцыі і судовай сістэмы.
 
 
Аўтары праекту канцэпцыі лічаць, што масавыя парушэнні правоў чалавека мелі месца ў Беларусі ў два перыяды: савецкі таталітарны (у часы БССР з 1 студзеня 1919 году па 27 чэрвеня 1990 году) і аўтарытарны (у часы незалежнай Рэспублікі Беларусь з завяршэння рэферэндуму 24 лістапада 1996 года, згодна з якім новая рэдакцыя Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь давала прэзідэнту практычна неабмежаваную ўладу). Сярод найбольш важных формаў парушэння правоў чалавека, што ў гэты перыяд ажыццяўляліся на ўзроўні дзяржаўнай палітыкі, у праект канцэпцыі ўключаны масавыя фальсіфікацыі пры правядзенні выбараў усіх узроўняў і рэферэндумаў, абмежаванні свабоды слова і атрымання інфармацыі, а таксама іншых асноўных свабодаў грамадзянаў, гвалтоўныя разгоны мірных дэманстрацый і мітынгаў грамадзянаў, судовыя расправы з іншадумцамі, грамадскімі і палітычнымі актывістамі, прэвентыўныя арышты і затрыманні, выкраданні і “знікненні” палітычных апанентаў улады, катаванні і запужванні, ціск на працоўных праз сістэму кантрактаў, падпарадкаванне прафсаюзаў дзяржаве і дыскрэдытацыя незалежных прафсаюзаў, ціск на прадпрымальнікаў, абмежаванне правоў навучэнцаў і акадэмічных вольнасцяў, а таксама паўсюдная карупцыя.
 
 
Праект канцэпцыі ўтрымлівае спіс пасадаў і відаў дзейнасці, адпавядаючых крытэрам люстрацыі, а таксама спіс пасадаў і відаў дзейнасці, на што павінна распаўсюджвацца дзеянне люстрацыі і прэтэндэнты на якія абавязаны прайсці працэдуру люстрацыі. Да крытэраў люстрацыі таксама аднесеныя добраахвотны ўдзел ў дзеяннях па парушэнню правоў грамадзянаў і законнасці, адпаведныя парушэнні нормаў прафесійнай этыкі (для суддзяў, пракурораў, супрацоўнікаў МУС і г. д.), нанясенне шкоды дзяржаўнай эканоміцы, суверэнітэту, культурнай спадчыне і прыродным рэсурсам, незаконнасць грашовых зберажэнняў і прыдбанай маёмасці.
 
 
Зыходзячы з міжнароднага вопыту, для правядзення люстрацыі неабходна стварыць адпаведныя аўтарытэтныя і незалежныя органы, у тым ліку Нацыянальны камітэт па люстрацыі (НКЛ), які падсправаздачны толькі прэзідэнту і парламенту, Грамадскую раду НКЛ і Люстрацыйны суд. У дакуменце прапісаныя працэдура люстрацыі, тэрміны яе правядзення (10 гадоў) і дзеяння (10 гадоў абмежавання ў правах адпаведных асобаў), а таксама палажэнні пра рэабілітацыю ахвяраў дыктатарскіх рэжымаў і пра Інстытут нацыянальнай памяці, як крыніцу матэрыялаў для правядзення люстрацыі.
 
 
Апроч таго, у канцэпцыі закладзены прапановы па праекту Акту асуджэння таталітарызму і аўтарытарызму ў Беларусі, прыняцце якога на дзяржаўным узроўні дазволіць не толькі перайсці да працэсу люстрацыі, але і забяспечыць яго грамадскую падтрымку.
 
 
На думку мовазнаўцы і грамадскага дзеяча Вінцука Вячоркі, пачатак парушэння канстытуцыйнай законнасці ў найноўшай гісторыі Беларусі звязаны з рэферэндумам 14 мая 1995 году, які паслужыў кіраўніку дзяржавы падставай для звужэння, а потым і знішчэння самастойнасці заканадаўчай улады, для падпарадкавання эканомікі і знешняй палітыкі Беларусі інтарэсам Расіі, для наступу на нацыянальна-культурныя каштоўнасці беларускага народу. Рэферэндум у цэлым забаранялася праводзіць у апошнія 6 месяцаў паўнамоцтваў Вярхоўнага Савету (арт.148 Канстытуцыі), два ягоныя пытанні (аб дзяржаўным статусе рускай мовы і аб вяртанні савецкай сімволікі) не маглі выносіцца на рэферэндум як пытанні, што “парушаюць неад’емнае права народа Рэспублікі Беларусь на дзяржаўныя гарантыі існавання беларускай нацыянальнай культуры і мовы” (арт.3 “Закону аб усенародным галасаваннні (рэферэндуме)”, зазначыў спадар Вінцук.
 
 
Ён нагадаў, што калі парламентарыі ад фракцыі БНФ у знак пратэсту супраць антыканстытуцыйнага рэферэндуму абвесцілі галадоўку ў зале паседжанняў Вярхоўнага Савета, у ноч на 12 красавіка 1995 году на загад кіраўніка дзяржавы ў залю былі ўведзеныя ўзброеныя фармаванні, а законныя прадстаўнікі народу былі жорстка збітыя і выкінутыя на вуліцу. На меркаванне Вінцука Вячоркі, менавіта гэтае злачынства трэба лічыць пачаткам узурпацыі ўлады ў дзяржаве адной асобай. Вось чаму спадар Вінцук прапанаваў пачынаць другі перыяд для правядзення люстрацыі не з 24 лістапада 1996 году, а з 12 красавіка 1995 году.
 
 
Вінцук Вячорка прапанаваў змяніць пачатак і першага перыяду для правядзення люстрацыі: з 1 студзеня 1919 году на 17 лістапада 1918 году, калі Беларусь трапіла пад расійска-савецкую акупацыю. “Менавіта ў гэты дзень Пскоўская дывізія Чырвонай Арміі, сумна вядомая ўдзелам ва усіх імперскіх войнах Расіі апошніх гадоў, у тым ліку і на Данбасе, напала на Беларусь і разбурыла шансы беларусаў на пабудову сваёй незалежнай дэмакратычнай міжваеннай дзяржаўнасці ў выглядзе Беларускай Народнай Рэспублікі. Пасля гэтых падзей бальшавікамі была створаная марыянеткавая псеўдадзяржава БССР, што выконвала загады Крамля. Вось чаму Беларусь ёсць спадкаемцай БНР, а не Савецкага Саюзу”, -- заўважыў Вінцук Вячорка.
 
 
Ён звярнуў увагу і на тое, што заўсёды ў любым рэжыме былі людзі, якія спрыялі адраджэнню гістарычнай памяці, зберажэнню, па меры магчымасці, эканамічнага суверэнітэту Беларусі і аказвалі паслугі дэмакратычным сілам. І ўсе гэта павінна прымацца пад увагу ў індывідуальным парадку падчас правядзення люстрацыі, -- адзначыў Вінцук Вячорка.
 
 
Апроч таго, на канферэнцыі зазначалася, што працэс падрыхтоўкі і правядзення люстрацыі з’яўляецца чарговым крокам на шляху грамадскага пакаяння за вольны ці вымушаны ўдзел людзей у злачынствах дыктатарскіх рэжымаў, а таксама за тое, што кожны з нас мог зрабіць, але не зрабіў дзеля вяртання беларусаў да агульначалавечых маральных каштоўнасцяў. Разам з тым, на канферэнцыі падкрэслівалася, што люстрацыя можа стаць рэальнай справай толькі пры наяўнасці адпаведных моцных грамадскіх структураў, сябры якіх будуць аб’яднаныя пачуццём адказнасці за лёс Бацькаўшчыны.

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook!

Каментаваць