Мова як прыкмета абранасці

Нацыянальнасць «беларус» паводле моўнай прыкметы не ёсць безумоўным складнікам. Звычайна гэта свядомы выбар бацькоў і праца ў выхаванні ці ўжо самастойныя высілкі дарослага чалавека. Гэты тэкст для тых, хто вагаецца ў жаданні выхаваць дзяцей з роднай, а не замежнай беларускай мовай.



Сяргей Бахун з дачкой Адэляй. Фота з сямейнага архівe


Для пачатку нагадаем, што беларуская мова — самастойная лінгвістычная сістэма. То бок не варта думаць, што дзіця, якое гаворыць па-руску, аўтаматычна будзе ведаць беларускую. Але, як гавораць бацькі дзяцей-білінгваў, беларуская мова даецца лёгка, відаць, сваё бярэ генетычная памяць. Беларуская мова адчыняе дзверы да разумення і паскоранага вывучэння моваў краін-суседак — украінскай і польскай. Вядомы і той факт, што білінгвы больш лёгка вывучаюць трэцюю мову ды іншыя знакавыя сістэмы. Натуральна, пры адпаведным жаданні і намаганнях.

З пункту псіхалогіі, білінгвізм — гэта здольнасць прымяняць у зносінах дзве моўныя сістэмы. Дзіця, не задумваючыся, пераходзіць з адной на другую, не блытаючы пры гэтым граматычныя шаблоны і фанетыку. Самы распаўсюджаны і ўжо класічны падыход быў сфармуляваны французскім лінгвістам М. Граммонтам. Яго галоўны прынцып гучыць так: «Адна мова — адзін носьбіт».

Напрыклад, мама размаўляе з дзіцём толькі па-руску, а тата — па-беларуску. Мяркую, такі падыход можа быць нярэдкім у беларускіх умовах і кампрамісным. Бо добра беларускай мовай, асабліва ў гарадах, валодае сапраўды няшмат людзей. Дзякуючы такому размежаванню дзве мовы засвойваюцца адначасова, не змешваюцца паміж сабой. Хаця дарослыя часта баяцца менавіта блытаніны моваў, з’яўлення ў дзіцяці трасянкі.

Паводле падобнага прынцыпу выхоўваюць дзяўчынку Адэлю ў сям’і Сяргея Бахуна: беларуская — мова бацькі, руская — навакольнага свету. Сяргей Бахун гаворыць, што важна трымацца абранай лініі, а не кідацца ў бакі: карыстанне мовай, не раз на дзень, а ўвесь час, каб дзіця ведала, што адны і тыя ж рэчы называюцца па-рознаму. Яшчэ адна пужалка для бацькоў: дзеці-білінгвы позна пачынаюць гаварыць. Але на практыцы ўсё індывідуальна, і дзве мовы ад пачатку ніяк не гарантуюць позняга маўлення. «Дачка пачала рана гаварыць, праблем з гэтым не было. Мне здаецца, што яна разумела нас на дзвюх мовах ад самага пачатку. Трасянкі ў Адэлі ніколі не было, — распавядае Сяргей Бахун. — Канешне, у дзяўчынкі больш рускіх словаў у запасе, бо беларускамоўны толькі я. Мы аддалі яе ў беларускамоўны садок і спадзяёмся, што беларускай мовы стане больш. Галоўнае, у Адэлі няма непавагі да беларускай мовы, яна ведае, што гэта мова ёсць, і мова нармальная. Любіць глядзець мультфільмы па-беларуску, слухаць перад сном беларускую калыханку і песню «Купалінка». Калі ёсць нейкія беларускамоўныя імпрэзы для дзяцей, то імкнёмся іх наведваць».

Іншы падыход выхавання білінгва прапануе прытрымлівацца прынцыпу: «Адна сітуацыя — адна мова». Напрыклад, дома з дзіцём гавораць па-беларуску, а на вуліцы ці ў краме — па-руску. Але з улікам таго, што беларуская мова дзяржаўная, і яе ў той ці іншай ступені разумеюць, варта карыстацца беларускай і ў публічных месцах, каб мова не ўспрымалася замкнёнай.

Бацькоў можа хваляваць і пытанне чысціні мовы. Найперш, канешне, варта сачыць за сваім маўленнем. Пісьменніца Аксана Спрынчан да мовы сваёй дачкі патрабавальная.

Мы ад пачатку змагаемся за чысціню мовы. Калі чалавек прызвычаіўся гаварыць слова «да», то перавучыць на «так» будзе складана, — тлумачыць Аксана Спрынчан. — Наша дачка Альжбэта да трох год была пазбаўленая рускай мовы ўвогуле: тэлевізар мы не глядзім, кнігі ёй чыталі толькі па-беларуску. У дзіцячым садку мы спачатку запісалі яе ў беларускую групу, але многія дзеці там папросту не разумелі беларускай мовы. Атрымалася, што менавіта ў садку дачка і навучылася рускай. Дома ж мы працягвалі карыстацца беларускай. Калі ў Альжбэты былі нейкія памылкі, мы іх выпраўлялі. А хутка яна і сама пачала ўспрымаць гэтую розніцу, і нават выпраўляць, калі нешта няправільна ёй перакладалі, ці кніга была напісаная зрусіфікаванай мовай. У пяць год дачка навучылася чытаць, і з’явілася праблема: яна чытала на дзвюх мовах, і рускай, натуральна, паболела. Але Альжбэта адчувае, што мы жывём беларускай мовай, і адмаўлялася нам спяваць рускія песенькі, якія вучылі ў садку. Цяпер яна нават стараецца перакладаць сходу, калі нешта чытае па-руску.

Альжбэта, як іншыя дзеці-білінгвы, сама вызначае, якой мовай карыстацца, адпаведна сітуацыі і абставінаў.

Большасць маіх сяброў размаўляюць па-беларуску, таму яна сярод дарослых фактычна не чуе рускай, з дзецьмі ж наадварот. Атрымліваецца, што з дарослымі, з намі, яна карыстаецца беларускай, а з дзецьмі пераходзіць на рускую. Але я бачу, што ёй хацелася б, каб было беларускае акружэнне, беларуская школа, каб наведвальнікі імпрэзаў, дзе мы бываем, гаварылі па-беларуску, — адзначае маці Альжбэты.

На жаль, грамадзянскі і гарантаваны законам выбар бацькоў не заўсёды даецца проста. Так, у Магілёве Ялінка Салаўёва фактычна ўжо чацвёрты год запар вучыцца ў беларускамоўным класе адна. Бацька дзяўчынкі Зміцер Салаўёў у такіх акалічнасцях навучання не бачыць вялікай трагедыі, але гаворыць, што паводзіны беларусаў былі б цікавыя для даследчыкаў.

Да трох год дачка выхоўвалася цалкам па-беларуску, потым з дзецьмі ў двары яна пачала гаварыць па-руску, — распавядае пра досвед такога выхавання Зміцер Салаўёў. — Цяпер у школе з сябрамі яна гаворыць на перапынках па-руску. Ніколі не паўставала такога пытання, што мова ёй не патрэбная. Часам дачка гаварыла, што хацела б, каб з ёй у класе былі яшчэ дзеці. У Магілёве ёсць беларускамоўныя дзеці, асяродак. Але ёсць праблема: мы не сустракалі адмоўнага стаўлення да беларускай мовы, і разам з тым людзі не гатовыя аддаваць дзяцей вучыцца па-беларуску. Напэўна, гэтая сітуацыя вымагае вывучэння ў псіхолагаў.

Зміцер Салаўёў таксама сцвярджае, што дзеці не пераходзяць на трасянку і добра размяжоўваюць мовы. «Цяпер дачка пачала вучыць англійскую мову, і бачым, што навучанне ідзе паспяхова. Я мяркую, гэта ёсць пэўным вынікам білінгвізму. Калі бацькі баяцца ці не хочуць замарочвацца на стварэнні беларускамоўнага класу, хай гавораць дома па-беларуску. Упэўнены, калі дзеці вырастуць, яны скажуць «дзякуй», — падкрэслівае Зміцер.

Выхавання дзяцей беларускамоўнымі не варта ўспрымаць як цяжкасць, свядомае выгнанне іх у моўнае, культурніцкае гета. Варта ставіцца да гэтага як да клубу абраных — дзеці лёгка, натуральным шляхам атрымаюць веды, якія, як вядома, за плячамі не насіць, а паслужаць на карысць не раз.

 Аксана Спрынчан з дачкой Альжбэтай у музеі ў Заслаўі

Лічбы і факты: Мінадукацыі рэкамендуе

Навучанне — неад’емны працэс засваення мовы. Для беларускай мовы ў большасці выпадкаў адводзіцца роля замежнай, асабліва калі не прыкладаць уласных намаганняў у пошуку беларускамоўных класаў.

На беларускай мове ў Беларусі навучаюцца прыкладна 21,5% школьнікаў. Гэтыя лічбы агучыў старшыня грамадскага аб’яднання «Таварыства беларускай школы» (ТБШ) Алесь Лозка. Паводле яго слоў, колькасць беларускамоўных школ і класаў змяншаецца. Напрыклад, калі ў 1993–1994 навучальным годзе на беларускай мове навучаліся 76% першакласнікаў, то ў 2011-м — толькі 18,6%. «Штогод мы губляем больш за 100 беларускамоўных школ па ўсёй рэспубліцы, асабліва падае іх колькасць у вёсцы», — зазначыў Алесь Лозка. Вёска пачынае русіфікавацца, бо закрываюцца малакамплектныя беларускамоўныя школы, а дзяцей пераводзяць у больш буйныя, навучанне ў якіх вядзецца на рускай мове. У 2012 годзе ў Беларусі зачынілі 128 малакамплектных школ у сельскай мясцовасці. Пераважна яны былі беларускамоўныя. Ніводнай цалкам беларускамоўнай школы няма ні ў абласных цэнтрах, ні ў іншых буйных гарадах краіны.

Ва ўстановах дашкольнай адукацыі беларуская мова ёсць мовай зносінаў у 11% дзяцей, беларуская і руская — у 3,8%.

Міністр адукацыі Сяргей Маскевіч на пытанне журналістаў у лютым гэтага года пра колькасць беларускамоўных навучальных устаноў адказаў ухіліста. «Я не магу вам сказаць дакладна, на жаль. Колькасць школ з выкладаннем на беларускай мове скарачаецца. Невялікія сельскія школы, дзе 20–30 навучэнцаў, зачыняюцца. Таму, калі лічыць па колькасці школ, іх становіцца менш. Але адносна колькасці навучэнцаў — у гарадах яна стабілізавалася», — адзначыў чыноўнік.

У каментары карэспандэнту НЧ Марату Гаравому першы намеснік старшыні ТБМ Алена Анісім адзначыла, што спроба бацькоў па рэалізацыі натуральнага канстытуцыйнага права кожнага дзіцяці на атрыманне дашкольнай адукацыі па-беларуску вельмі часта застаецца безвыніковай. Паводле яе слоў, гэта адбываецца з прычыны абыякавага стаўлення да праблемы і ваяўнічага непрафесіяналізму беларускага чыноўніцтва.

«Трэба сказаць, што ў сістэме адукацыі ёсць розныя людзі. Так, многія загадчыцы садкоў прыхільна ставяцца да жадання бацькоў аддаць сваіх дзетак у групы, дзе выхаванне і адукацыя вядуцца па-беларуску. Але кіраўнічкі садкоў не могуць забяспечыць выхаваўчы працэс на належным узроўні, бо нашы дашкольныя ўстановы адукацыі знаходзяцца ў вельмі бядотным стане — у кадравым і матэрыяльным плане», — канстатавала Алена Анісім. Гаворка ідзе пра недахоп выхавацеляў з добрым веданнем беларускай мовы, а таксама пра цякучку гэтых кадраў з-за мізэрнага заробку.

Разам з тым у дарадча-метадычным лісце, які Міністэрства адукацыі Рэспублікі Беларусь падрыхтавала яшчэ да 2012–2013 навучальнага года, гаворыцца, што ў дашкольных установах на падставе пажадання бацькоў «фарміруюць групы, якія арганізуюць адукацыйны працэс на беларускай мове. Пры адсутнасці дастатковай колькасці дзяцей для фарміравання асобнай групы ў дашкольнай установе павінны стварацца ўмовы для атрымання дашкольнай адукацыі на беларускай мове». Справа за рашучасцю бацькоў. 

Абмеркаванне:

  • Kaćiaryna
  • 2013-10-11 13:29:22
Дзякуй за матэрыял, ен вельмі запатрабаваны зараз
  • Вольга
  • 2013-10-11 15:47:43
Прапаноўвайце свае тэмы! :)
  • Дрыгавіч
  • 2013-10-13 01:08:44
Добра, што ў Беларусі ёсьць будучыня!

Дзякуй!

Каментаваць