Зыгмунт Бауман: "Сацыяльныя медыя як пастка”

Хуткім крокам да задавальненняў і адзіноты. Патрыярх сацыялогіі — пра палітыку, якая стала доляй пакінутых. Гаворку вядзе Рыкарда дэ Кероль



Зыгмунт Бауман, толькі адсвяткаваўшы сваё дзевяностагоддзе, пакінуў родны паўночны англійскі Лідс, каб здзейсніць два пералёты запар у Паўночную Іспанію — на канферэнцыю ў Бургасе. Ён прызнаецца ў стомленасці ў пачатку інтэрв'ю, але ўсё ж яму ўдаецца гаварыць спакойна і выразна, з растаноўкай — ён ненавідзіць даваць простыя адказы на складаныя пытанні. Пасля стварэння і распрацоўкі ім у канцы 1990-х гадоў тэорыі “цякучай мадэрнасці” — а ў ёй ён развіў думку пра наш час як пра такі, у якім “усе дамоўленасці — часовыя, мімалётныя, сапраўдныя толькі да наступнага звароту да іх”, — Баўман стаў лідзіруючай фігурай у галіне сацыялогіі. Яго даследаванне аб няроўнасці і крытыка таго, што ён мяркуе як правал палітыкі задавальнення масавых чаканняў, разам з неверагодна песімістычным бачаннем будучага соцыума, былі падхоплены так званым “Рухам абураных 15 мая” у Іспаніі, хоць ён сам не перастае падкрэсліваць яго слабасці. Ён нарадзіўся ў 1925 годзе ў Польшчы, пасля германскага ўварвання 1939 года ён збег разам з бацькамі ў СССР. У 1968 годзе, пазбавіўшыся пасады настаўніка і будучы выключаным з камуністычнай партыі (разам з тысячамі іншых габрэяў) у адказ на падзеі Шасцідзённай вайны, Баўман з'ехаў у Вялікабрытанію, пачаўшы выкладанне ў Універсітэце Лідса, дзе цяпер з'яўляецца ганаровым прафесарам сацыялогіі. Яго работы былі адзначаны шматлікімі міжнароднымі ўзнагародамі, сярод якіх — ганаровы знак прынца Астурыйскага 2010 года. Баўман акрэсліў контур цалкам песімістычнага погляду на свет у шэрагу нядаўна выпушчаных кніг: да прыкладу, у кнізе 2014 “Ці ідзе багацце нешматлікіх на карысць ўсім іншым?” (рускі пераклад Н. Эйдэльман выйшаў у 2015 годзе), дзе аўтар адстойвае тую пазіцыю, што свет заплаціў высокую цану за распачатую ў 1980-х гадах неаліберальную рэвалюцыю — багацце не было размеркавана раўнамерна, пакінуўшы ільвіную долю грамадства за бортам. У “Маральнай слепаце”, якая выйшла ў 2015 годзе, Баўман і яго суаўтар Леанідас Донскіс перасцерагаюць ад страты агульнасці ва ўсё больш індывідуалістычным свеце.

- Вы апісалі няроўнасць як “метастаз”. Ці знаходзіцца дэмакратыя пад пагрозай?

- Мы маем права характарызаваць тое, што адбываецца ў сапраўдны момант як крызіс дэмакратыі, калапс даверу: агульную перакананасць у тым, што нашы лідэры не толькі карумпаваныя і дурныя, але і ні да чаго не вартыя. Любое дзеянне, каб забяспечыць вынік, мае патрэбу ва ўладзе — нам неабходная палітыка, якая дэманструе рашучасць у бягучых і будучых пачынаннях. Але “шлюб” паміж уладай і палітыкай рукамі нацыянальнай дзяржавы зжыў сябе. Улада стала глабальнай, а палітыка, як і раней, лакальная. І рук яна пазбавілася. Насельніцтва больш не верыць у дэмакратычную сістэму, паколькі тая не стрымлівае сваіх абяцанняў. Мы бачым гэта, у прыватнасці, па крызісе з мігрантамі: гэта глабальны феномен, але мы да гэтага часу дзейнічаем па-месніцку ... Нашыя дэмакратычныя інстытуты толкам не былі прыстасаваныя да сітуацый ўзаемазалежнасці [на глабальным узроўні]. Сучасны крызіс дэмакратыі — крызіс дэмакратычных інстытутаў.

- У які бок у цяперашні час схіляецца апісаны вамі ківач паміж свабодай і бяспекай?

- Ёсць дзве каштоўнасці, якія неверагодна складана прымірыць. Калі ты хочаш большай бяспекі, ты вымушаны аддаваць на водкуп частку свабоды; калі ты хочаш большай свабоды, ты павінен аддаць на водкуп бяспеку. Гэтая дылема ніколі не знікне. Сорак гадоў таму мы паверылі, што адбыўся трыюмф волі, і пусціліся ў оргію спажывецтва. Усё здавалася даступным для тых, хто мае грашовы пазыку: машыны, дамы... і ты павінен быў проста своечасова расплаціцца... Трывожны званок 2008 года быў тым горш, што пазыкі пачалі “ўсыхаць”. Катастрофа, наступны сацыяльны калапс у асаблівасці цяжка ўдарыў па сярэдніх класах, “перакінуўшы” іх у небяспечную сітуацыю, у якой яны і застаюцца: яны не ўяўляюць, ці зліецца іх кампанія з другой ці яны будуць выкінутыя на вуліцу; не ведаюць, ці належыць ім у рэальнасці набытае раней ... Цяперашні канфлікт — канфлікт не паміж класамі, а паміж любой асобай і грамадствам. Не проста недахоп бяспекі — недахоп свабоды.

- Вы сцвярджаеце, што прагрэсміф, калі хутка людзі больш не вераць у будучыню, якая нашмат лепшая, чым мінулае.

- Мы знаходзімся ў перыядзе “міжкаралеўя” паміж часам, які валодае пэўнасцю, і іншым часам, у якім ранейшыя спосабы дзеяння ўжо не спрацоўваюць. Мы эксперыментуем з новымі стратэгіямі дзеянняў. Іспанія паспрабавала паставіць новыя пытанні ў форме “Руху 15 мая”, калі людзі захоплівалі грамадскія месцы, спрабуючы замяніць парламенцкія працэдуры чымсці накшталт прамой дэмакратыі. Але гэта не магло працягнуцца доўга. Палітыка эканоміі (austerity policies) будзе адноўлена, яе нікому не спыніць, але насельніцтва можа прадэманстраваць некаторую эфектыўнасць у пошуку новых стратэгій дзеянні.

- Вы праводзіце ідэю, што прыхільнікі “Руху 15 траўня” і глабальнага “Выкупай” ведаюць, “як расчысціць шлях, але не як стварыць нешта самавітае”.

- Людзі на час забываюць пра свае адрозненні на гарадскіх плошчах — дзеля дасягнення агульнай мэты. Калі гэтая мэта негатыўная, гуляючы на ​​струнах лютасьці супраць чагосці, яны маюць шанцы на поспех. У пэўным сэнсе гэтая мэта можа спараджаць выбух салідарнасці; але падобныя выбухі адрозніваюцца і моцай, і кароткачасовасцю.

- Вы таксама лічыце, што па прыродзе “вясёлкавыя кааліцыі” (кааліцыі меншасцяў) і не могуць мець лідэраў?

- Як раз таму, што ў такіх рухах няма лідэраў, якіх яны перажывуць, але таксама няма і лідэраў таму, што гэтыя “хвілінныя” лідэры не здольныя ператварыць сваё разуменне задач у рэальнае дзеянне.

- У Іспаніі “Рух 15 траўня” спрыяў стварэнню новых палітычных сіл.

- Замена адной партыі на іншую не вырашае праблемы. Праблема не ў тым, што партыі памыляюцца, а ў тым, што яны нічога не кантралююць. Праблема Іспаніі — толькі частка глабальнай праблемы. Няслушна думаць, што вы вырашыце яе ў нацыянальным маштабе — сваімі сіламі.

- Што вы думаеце аб праекце незалежнасці Каталоніі?

- Мяркую, мы яшчэ не вызваліліся ад прынцыпаў Версальскай сістэмы, дзякуючы якой зацвердзілася ідэя права кожнай нацыі на самакіраванне. Зараз любая дзяржава — усяго толькі сход дыяспар. Людзі прымыкаюць да таварыстваў, да якіх яны лаяльныя і ўнутры якіх плоцяць падаткі, але ў той жа самы час яны не збіраюцца адмаўляцца ад сваёй ідэнтычнасці. Звязак паміж месцам пражывання і ідэнтычнасцю разбурыўся. Сітуацыя ў Каталоніі, як і ў Шатландыі і Ламбардыі, —гэта несупадзенне паміж племянной ідэнтычнасцю і грамадзянствам. Каталонцы —  еўрапейцы. Але яны хочуць гаварыць з Бруселем не праз Мадрыд, а праз Барселону. Тая ж логіка ўзнікае практычна ў кожнай краіне. Мы ўсё яшчэ знаходзімся ў фарватэры прынцыпаў, якія ўсталяваліся ў канцы Першай сусветнай вайны; але з тых часоў свет перажыў масу змяненняў.

- Вы скептычна ставіцеся да пратэсту, які рэалізуецца праз сацыяльныя сеткі,так званы “актывізму ў крэсле”, кажучы, што Інтэрнэт робіць нас ідыётамі з дапамогай танных забаў. Але ці гатовыя вы сцвярджаць, што сацыяльныя сеткіновы опіум для народа?

- Пытанне пра ідэнтычнасць змянілася: гэта ўжо не пытанне аб тым, “адкуль ты”, але “якая твая задача”! Таму кожны хоча стварыць супольнасць “пад сябе”. Але супольнасці не ствараюцца! Ты яе альбо маеш, альбо не. Патэнцыйна створаная сацыяльнымі сеткамі супольнасць — субстытут. Розніца паміж супольнасцю і сеткай у тым, што супольнасці ты належыш, а сетка належыць табе. У ёй верхаводзіш ты! Захацеў — дадаеш сяброў, захацеў — знішчаеш. Больш за тое, ты кантралюеш значных людзей, ад якіх залежыш. Людзі адчуваюць некаторае палягчэнне, паколькі адзінота і пакінутасць — падвойны страх стагоддзя індывідуалізму. Але вялікая спакуса лёгкасці маніпулявання сябрамі ў Інтэрнэце — і людзі не вучацца рэальным сацыяльным навыкам, безкаштоўным, як толькі ты выходзіш на вуліцу, прыйшоў на працоўнае месца, як толькі пачынаеш ўсталёўваць любыя эмацыйныя зносіны. Папа Францыск, чалавек з ліку вялікіх, сваё першае па абранні інтэрв'ю даў Яугеніо Скалфары — італьянскаму журналісту, які публічна прызнаў свой атэізм. Гэта было знакам: рэальны дыялог — не зносіны з людзьмі адных з табой перакананняў. Сацыяльныя медыя не вучаць нас дыялогу, паколькі ў іх лягчэй ухіліцца ад супярэчнасцяў. Большасць людзей выкарыстоўваюць сацыяльныя сеткі не для аб'яднання або пашырэння гарызонту — наадварот, для таго, каб акапацца ў зоне камфорту, а ў ёй адзінае рэха — гук твайго ж голасу, а адзіныя бачныя воку рэчы — адлюстраванне тваёй жа асобы. Сацыяльныя медыя зручныя, ніхто не спрачаецца. І выклікаюць задавальненне. Але што гэта, як не пастка?

Паводле: Гефтер

Абмеркаванне:

  • awa
  • 2016-01-30 17:51:13
ДЗіўна, як маладосьць-інтэлектуальная можа не супадаць з узростам. Мала хто з маладых можа выказвацца так сучасна, як гэты 90-гадовы стары. Ці гэта толькі ў нас квітнее постсавецкая замшэласьць?
  • Philip
  • 2016-01-30 18:50:04
Ды не - замшэласць у старым узросце ўсюды і заўседы, постсавецкае тут ні пры чым. Проста інтэнсіўная інтэлектуальная праца і крэатыў не даюць ментальна састарэць

Каментаваць