Як у Беларусі стварыць сімвал прымірэння

Краіны Старога свету дасюль намагаюцца канчаткова загаіць раны, якія нанесла Другая сусветная вайна. На Захадзе гэтыя працэсы паспяхова пройдзеныя і завяршаюцца, а Беларусь час ад часу яшчэ стварае барыкады.

Помнік епіскапам

Помнік епіскапам



Зразумела, што наша краіна падчас вялікай вайны пацярпела шмат. Фронт рухаўся праз нас два разы — на Маскву, потым назад. Была акупацыя, знішчаны кожны трэці беларус. Аднак іншыя краіны, якія таксама пацярпелі ад гітлераўцаў, ужо прайшлі этап узаемнага прабачэння. Асабліва паказальны прыклад польска-нямецкіх адносін.

«Прабачаем і просім прабачэння»


Згодна з пасляваеннымі дамовамі, былы Трэці Рэйх быў вымушаны аддаць пераможцам вялікія кавалкі сваёй тэрыторыі. Да Польшчы адышлі цяперашні Гданьск і багатая на зямельныя выкапні Ніжняя Сілезія з Брэслаў, за якім зараз стала замацавалася назва Вроцлаў.

На былыя нямецкія землі паехала шмат народу: і палякі з усходу, і беларусы, і ўкраінцы. Ніжняя Сілезія ў складзе сацыялістычнай Польшчы прываблівала больш, чым СССР. Але немцы і палякі так і не знайшлі паразумення па пасляваеннай мяжы, і новыя жыхары вроцлаўскага краю доўгія гады чакалі, што старыя гаспадары ў любы момант могуць «папрасіць» іх з абжытага дома. Па гэтай прычыне людзі дзесяцігоддзямі нават не рабілі рамонтаў — а раптам заўтра з’язджаць?

Урэшце такога не адбылося — немцы пераасэнсавалі сваю ролю ў гісторыі XX стагоддзя, папрасілі прабачэння ў народаў Еўропы і змірыліся з тым, што згубілі вялікія кавалкі сваіх гістарычных земляў. Але, што дзіўна, першымі руку прабачэння падалі якраз не немцы, а, наадварот, пацярпелы народ — палякі. 18 лістапада 1965 года польскія епіскапы напісалі ліст сваім нямецкім калегам. «Сапраўднае хрысціянства не можа зжыцца з сітуацыяй, калі хрысціяне суседніх краін знаходзяцца ў канфлікце», — было напісана там. У пасланні, якое падпісалі кіраўнікі польскага касцёла, у тым ліку і будучы папа Ян Павел ІІ, узгадаваліся цёмныя і светлыя бакі сумеснай гісторыі. Было сказана і пра пасляваенныя нягоды немцаў, якія вымушана пакідалі сталыя месцы жыхарства. Заканчваўся ліст словамі: «Прабачаем і просім прабачэння». Праз месяц епіскапы ФРГ і ГДР адказалі на заклік сваіх польскіх калег.

У разгар халоднай вайны ўлады камуністычнай Польшчы негатыўна ацанілі гэтую ініцыятыву. Але слова было сказана.

Чаму Вроцлаў?


Гэты горад не выпадкова стаў кропкай пачатку польска-нямецкага прымірэння. Ідэі мірнага суіснавання Польшчы і Германіі закладаліся ў ваколіцах Вроцлава ўжо падчас панавання Гітлера. Цэнтрам іх фармавання стала невялічкая вёска, якая да гэтага часу носіць падвойную назву — Кшыжова/Крэйзаў.

Менавіта тут напачатку 40-х гадоў мінулага стагоддзя на сядзібе, якая належала роду фон Мольтке, дзейнічаў антыгітлераўскі гурток. Гісторыкі называюць яго гуртком Крэйзаў — па месцы знаходжання. Кіраваў ім юрыст Хельмут фон Мольтке, цёзка свайго знакамітага родзіча, генерала фон Мольтке, якога нароўні з Бісмаркам лічаць заснавальнікам Германскай імперыі.

Гісторыя ідэй Крэйзаў бярэ пачатак яшчэ ў 1939 годзе, калі Хельмут фон Мольтке і яго сябар Петэр фон Варцэнбург арганізавалі дыскусійны гурток, у якім абмяркоўвалі, як зберагчы Еўропу ад рэжымаў, падобных на нацысцкі. Мольтке і іншыя ўдзельнікі лічылі, што нацызм — часовая з’ява, якая стала вынікам заняпаду хрысціянскіх каштоўнасцей і ростам матэрыялізму і індывідуалізму. На іх думку, нацызм быў крайняй формай гэтай тэндэнцыі, і пасля яго знікнення для чалавецтва павінна адкрыцца новая эпоха.

Таму апазіцыю нацыянал-сацыялізму Мольтке лічыў маральным абавязкам чалавека. Сябры гуртка бачылі паразу Германіі ў Другой сусветнай вайне непазбежнай, і таму збольшага абмяркоўвалі будучыню краіны пасля краху Трэцяга рэйха. Аднак Хельмут фон Мольтке і некаторыя сябры гуртка не дажылі да канца вайны: у студзені 1944 года яны былі арыштаваныя і расстраляныя. Але ідэі Крэйзаў засталіся жыць, каб у пасляваенны час адгукнуцца ў сэрцы епіскапаў.



Місія фон Мольтке на гэтым не скончылася. Яшчэ адна сімвалічная падзея сусветнага маштабу адбылася на сядзібе Кшыжова/Крэйзаў праз тры дні пасля разбурэння Берлінскага муру. 12 лістапада 1989 года прэм’ер-міністр Польшчы Тадэвуш Мазавецкі і канцлер Германіі Гельмут Коль правялі ў гэтым месцы сумесную імшу. Імша стала ключавой цаглінай прымірэння, пасля якой, дарэчы, і была праведзена канчатковая мяжа паміж дзвюма краінамі.

Былы міністр культуры і нацыянальнай спадчыны Польшчы Малгажата Аміланоўская ацэньвае гэтую падзею так: сярод шматлікіх важных палітычных з’яў канца 80-х гадоў дасягнуў сваёй кульмінацыі цяжкі працэс польска-нямецкага яднання. Пасля вайны працэс ішоў марудна, стамляльна для абодвух бакоў. Шмат каму было ўвогуле не зразумела, нашто ён патрэбны, бо ў дыялогу бралі ўдзел знявечаныя вайной людзі. Варожасць і нянавісць былі натуральнымі для іх мыслення. Таму сімвалічнае спатканне прэм’ера Польшчы і канцлера Германіі на былой нямецкай зямлі, дзе нарадзілася новае дэмакратычнае бачанне Германіі, дало пачатак сапраўднаму сяброўству двух народаў.

Кшыжова. Кавалак Берлінскага муру

Кшыжова. Кавалак Берлінскага муру



Разбурэнне Берлінскага муру падарыла немцам і палякам новы шанец, які быў скарыстаны найлепшым чынам.


Айчынны сімвал прымірэння


Пэўна, у Беларусі няпроста знайсці такое месца, якое адначасова было б звязана і з антыгітлераўскай барацьбой, і з распрацоўкай дэмакратычнага шляху. Але ў нас ёсць ключавыя помнікі, дзе ўвасоблена трагічная гісторыя Еўропы. Хаця сённяшні беларус глядзіць на гісторыю такіх месцаў праз савецкую гуманітарную оптыку.

Найперш, Брэсцкая крэпасць. У амаль 200-гадовай яе гісторыі хапае розных падзей, але мэтай комплексу было ўвасабленне савецкага гераізму. У пачатку 2000-х гэты трэнд захоўваўся, але ўжо з акцэнтам на моц Беларусі. Зараз прыйшоў час, калі праца па асэнсаванні і даследаванні падзей Другой сусветнай вайны і месца крэпасці выбудоўвае аб’ёмны светапогляд.

«Улетку 2014 года, дзякуючы супрацоўнікам мемарыяльнага комплексу, была створана новая экспазіцыя: «Музей вайны — тэрыторыя міру», — распавядае «Новаму часу» Аліна Дзеравянка, намеснік дырэктара па праектах Фонду развіцця Брэсцкай крэпасці. — Сучасная экспазіцыя з выкарыстаннем мультымедыя-сродкаў закранае такія тэмы: «Напярэдадні», «Бітва», «Выпрабаванне», «Прызнанне», «Рэха вайны», «Спадчына», «Дарогі памяці».

Па назвах бачна, што выкарыстоўваецца новы падыход: у цэнтры ўвагі — персанальныя гісторыі і выпрабаванні. У экспазіцыі закранаецца і тэма палону — раней такога не было. Можна сказаць, што музей па-іншаму акцэнтуе ўвагу: з гераізму на трагічнасць і пакуты вайны. Дарэчы, не так даўно выйшаў зборнік матэрыялаў «Брэст. Лета 1941 года. Дакументы. Матэрыялы. Фотаздымкі». Зборнік — вынік сумеснай працы брэсцкіх і лейпцыгскіх гісторыкаў. Усё гэта кажа пра тое, што пачалася праца над агульным гістарычным падыходам па тэме вайны».

Ёсць спадзяванне, што Брэсцкая крэпасць, дый увогуле Брэст як гістарычны і памежны горад, з часам ператворацца ў месца беларуска-нямецкага дыялогу, дзе будуць прагавораныя і асэнсаваныя самыя цяжкія пытанні.

Другое магчымае месца, дзе ахвярна-помслівая гісторыя мае перайсці ў рэчышча асэнсавання і выпрацоўкі новай архітэктуры ўзаемаадносін — мемарыяльны комплекс «Трасцянец». Трасцянец — агульная назва для трох месцаў: урочышчаў Благаўшчына і Шашкава і в. Малы Трасцянец. Гэтыя беларускія мясціны сталі апошнім прыстанкам для сотняў тысяч нацысцкіх ахвяр. Ужо 11 лістапада 1941 года сюды прывозяць каля 1000 габрэяў з Гамбурга. Праз чатыры дні — яшчэ каля 1000, з Дзюсельдорфа, Вуперталя і Эсэна. Усе яны зніклі ў трасцянецкім пекле. У 1941–1943 гадах машына знішчэння набрала велізарныя абароты. У яе малох патрапілі і беларусы — сяляне, мінчане, грамадзяне іншых рэспублік былога Саюза.

Трасцянец. Брама памяці

Трасцянец. Брама памяці



Праз 20 гадоў пасля вайны на месцы несувымернай трагедыі адкрыўся першы абеліск. Ужо ў нашы часы працы па мемарыялізацыі памяці ў Трасцянцы разгарнуліся маштабна. У 2015 годзе адкрылася першая чарга комплексу «Трасцянец» — Брама памяці». Існуе і праект архітэктара Леаніда Левіна, які можа быць рэалізаваны. Кажуць, на яго ўжо сабрана патрэбная сума — 1 мільён еўра.

Калі браць пад увагу новы трэнд асэнсавання гісторыі, у які ўжо ўключылася Брэсцкая крэпасць, ёсць надзея, што і комплекс «Трасцянец» не пераўтворыцца ў ідэалагічны аб’ект, а будзе займацца культурна-асветніцкай, даследчай і адукацыйнай працай, стане месцам правядзення міжнародных гістарычных форумаў. І ўрэшце — адкрые новы фармат дыялогу паміж Беларуссю і Германіяй. Дыялогу калі не сяброў, дык хаця б партнёраў, а не былых ворагаў.


Абмеркаванне:

  • Андрей Киштымов
  • 2016-07-04 23:22:07
Был. И во Вроцлаве, и в Крыжовай. И на могиле Мольтке. Бреслау - второй по величине город Германии в годы ВМВ. Немцы его потеряли. Выселение немцев из "новых" польских земель - самая большая этническая чистка 20 в. Министр и канцлер провели "правялі ў гэтым месцы сумесную імшу"? То есть - подтвердили право властей распоряжаться судьбами и людей, и территорий, где они не просто жили, но и были их национальные герои - те же Мольтке, хоть старый, хоть молодой? А завтра еще кого-то куда-то кто-то решит переселить. И снова будем хлопать в ладоши, призывая к диалогу?
  • АЧ
  • 2016-07-12 10:59:31
Не хвалюйцеся, ужо мяняецца мапа пасляваеннай Еўропы. Немцы з палякамі змаглі дамовіцца, а вось астатнія - не захацелі

Каментаваць