Ці вырасце ў Курапатах беларуская «Салідарнасць»?

Курапаты — не толькі месца пахавання ахвяраў сталінскіх рэпрэсій. Гэта яшчэ і істотны чыннік сучаснай беларускай нацыятворчасці. Калі б не іх адкрыццё артыкулам Зянона Пазняка і Яўгена Шмыгалёва, думаю, Беларусь не пераадолела б інерцыю «Вандэі Перабудовы».

Фота Алены Ляшкевіч

У лепшым выпадку, ціхенька выйшла б са складу Расіі дзе-небудзь у 2000-х, як Чарнагорыя аддзялілася ад Сербіі. А яшчэ больш верагодна — заставалася б суб’ектам РФ да сёння, і не было б ніякага нацыянальнага адраджэння, а беларускі рух меў бы такі ж малы маштаб, як спроба заявіць пра сабе тудаўлянам ці цвярскім балтам.

На мой погляд, менавіта ў Курапатах выспявала наша грамадзянская супольнасць. Гэта абаронцы Курапатаў, грамадскасць, у 2002-м паўплывалі на перанос кальцавой дарогі, у 2012-м не дапусцілі адкрыцця «Бульбаш-холу» (ужо тады ўсё было гатова да пачатку працы), у 2017-м спынілі будаўніцтва бізнес-цэнтру ў ахоўнай зоне мемарыялу. Тое, што ахоўныя зоны былі зменшаныя з парушэннямі, таксама стала вядома дзякуючы грамадскім актывістам, як і імёны бізнесоўцаў, што маюць дачыненне да рэстарацыі «Паедзем, паядзім». За Курапатамі — ідэя, здольная яднаць жыхароў Беларусі, ідэя асуджэння сталінізму, гвалту і хлусні.

Гэта ідэя пакуль не стала мейнстрымам. Не было нічога кшталту Нюрнбергскага суду над камунізмам, таму гучаць думкі пра Сталіна як геніяльнага менеджара і захапленне тым, што ў СССР быў «парадак». Мне здаецца, без такога кшталту суду Беларусь сама асуджаная на вечнае азіранне назад і жыццё на раздарожжы гісторыі, на тую самую стабільнасць, якая — застой.

Фота Алены Ляшкевіч

Павінна быць вядома ўсім і кожнаму: хваліць Сталіна ў прыстойным грамадстве — гэта кепскі тон. Як з мізагіннымі ці гамафобнымі выказваннямі ў Еўропе і ЗША: зразумела, што не ўсе прымаюць людзей адрознай ад іх сексуальнай арыентацыі, а камусьці вельмі хочацца, каб дзейнасць жанчын не выходзіла за межы кухні, кірхі і выхавання дзяцей. Але сказаць пра гэта публічна — значыць панесці незваротныя рэпутацыйныя страты.

Дык вось пра рэпутацыю. Ужо цяпер уладальнікі «Паедзем, паядзім» зарэгістравалі «левую» фірму, баючыся раскрыць свае імёны. На думку Віктара Марціновіча, гэта была спроба атрымаць дармовы піяр, які, меркавалі, на чорны і белы не дзеліцца, таму адкрыццё і прымяркоўвалі да даты выхаду артыкула Пазняка і Шмыгалёва. Спадзяваліся, што «апазіцыя» пашуміць — і супакоіцца. А не тут-та было. Пратэсты працягваюцца, дні варты падзялілі між сабой сем арганізацый, і мне хочацца бачыць у курапацкіх пратэстах зародак арганізацыі кшталту польскай «Салідарнасці».

У 1980-х гадах польскія антыкамуністычныя сілы з’ядналіся і дамагліся дэмакратычных зменаў. Нягледзячы на ўвядзенне ваеннага рэжыму!

Пытанне, ці сапраўды грамадзяне нашай краіны здолеюць дамовіцца. Спачатку — хаця б пра метады барацьбы. Павал Севярынец і, умоўна, «радыкалы», што гатовыя рызыкаваць здароўем, не прапускаючы машыны ў рэстарацыю, vs Зміцер Дашкевіч і, умоўна, «лібералы», якія за асвету і негвалтоўны супраціў. Здаецца, радыкальнасць адштурхвае патэнцыяльных абаронцаў.

З аднаго боку, у Курапатах не так і мала народу: у варце 2001–2002 гадоў адначасова ўдзельнічала ад 2 да 20 чалавек, у 2017-м першы намёт паставілі шасцёра энтузіястаў.

З другога боку, малалюдны пратэст дазваляюць сабе «не заўважаць» дзяржаўныя медыя, і ёсць ілюзія, што грамадства яго не падтрымлівае. Чаму лайкаў у сацсетках больш за абаронцаў? Дзе ўсе гэтыя людзі? На Дзень Волі ў Мінску прыйшлі тысячы, на мітынг у Курапатах 3 чэрвеня — сотні. Дзе яны цяпер, што не так з вартай?

Фота Алены Ляшкевіч

Марыюш Машкевіч, дзеяч «Салідарнасці», амбасадар Польшчы ў Мінску, затрыманы на Плошчы–2006 і з таго часу неўязны ў Беларусь, казаў, што палякаў у барацьбе супраць камуністаў аб’яднала рэлігія. Што мы бачым у нашым выпадку? Прапанаваны Змітром Дашкевічам аргумент: «кроў нявінна забітых штодня кліча да Бога» — зусім не аргумент для асноўнай масы насельніцтва нашай краіны, веравызнанне якой можна, бадай, вызначыць як «праваслаўны атэізм». Гэта не аргумент і для інтэлектуалаў-агностыкаў.

Так, самыя актыўныя грамадскія дзеячы і рухі незалежнай Беларусі так ці інакш звязаныя з рэлігіяй: КХП-БНФ, праваслаўны Севярынец, пратэстант Дашкевіч… Больш за тое, магчыма, за пратэстантамі будучыня беларушчыны: каля паловы беларускамоўных дзяцей у Мінску — з іх сем’яў, дзякуючы заахвочванню шматдзетнасці. Але рэлігійныя ідэі далёкія для большасці жыхароў Беларусі!

Вось супрацоўніца «Паедзем, паядзім» Святлана кажа, што верніца, і рэгулярна ходзіць да касцёла. Але гэта не замінае ёй працаваць у такім месцы! Далей — больш. 18 чэрвеня, падчас варты грамадскай ініцыятывы «Альтэрнатыва», я гутарыла з начным ахоўнікам. Гэта не той, які ўмоўны Дзіма.

Фота Алены Ляшкевіч

Імя не пытала, бо дужа малы шанец пачуць сапраўднае. Мужчына чытае газеты «Народная Воля» і «Свободные новости», вельмі любіць артыкулы Калінкінай і Фядуты, а некаторыя факты пра Курапаты памятае дакладней за мяне. Што не замінае яму працаваць у «Паедзем, паядзім» і казаць, што побач — «проста могілкі, і ўвесь Мінск на костках». І забывацца на прачытанае ў любімых газетах, ці бачыць там толькі тое, што хочацца бачыць.

Абіраючы тактыку размаўляць, а не станавіцца пад машыны, варта мець гэта на ўвазе. Мы прызвычаіліся да чорна-белага свету, свету бінарных апазіцый: ці прыхільнік апазіцыі, ці рэжыму, ці мярзотнік, ці святы… Людцы, як антраполаг вам кажу: структуралізм Леві-Строса ўжо не ў модзе! Цяпер даследчыкі следам за Леанарда Прэміяна пішуць пра вернакулярнасць — індывідуальны для кожнага набор ідэнтычнасцяў ва ўсіх сферах, ад рэлігійных уяўленняў да палітычных. Несумяшчальныя, на першы погляд, рэчы могуць выдатна сумяшчацца ў асобна ўзятай галаве.

Фота Алены Ляшкевіч

Я шчыра спрабавала данесці да ахоўнікаў думку пра тое, што Курапаты — месца праклятае, і ў той жа час святое, маючы на ўвазе тэорыю Мэры Дуглас. Так, Мінск стаіць на костках. Але ці ж гэта добра? Курапаты — не звычайныя закінутыя могілкі, якія ўжо няма каму даглядаць. Гэта месца пахавання нявінных людзей, што памерлі гвалтоўнай смерцю, і мы дасюль не ведаем іх імёнаў. Гэта месца памяці для кожнага грамадзяніна Беларусі.

Я расказвала пра нацыстаў, якія «проста выконвалі загад», але атрымалі гарамадскае асуджэнне і турэмныя тэрміны. Пасля аргумента «на Радуніцу людзі ядуць на могілках — і што?», мне хацелася распавесці, што Радуніца — гэта фактычна дахрысціянская трызна, што мае на мэце ўшанаванне памерлых родных, яднанне з імі пры стале, а не абразу нявінна забітых, як рэстарацыя ў ахоўнай зоне Курапатаў. Але я стрымала ўнутранага антраполага, каб занадта не разумнічаць.

Шкадую, што не пераказвала шматлікія гісторыі, пачутыя ў этнаграфічных экспедыцыях пра тое, як людзі, што здымалі крыжы ці званы з цэркваў у часы барацьбы з рэлігіяй, кепска заканчвалі. Карацей, прыходзьце ў Курапаты і размаўляйце, гэта цікава! І даволі эфектыўна.

Фота Алены Ляшкевіч

Сама назірала, як машыны разварочваліся і з’язджалі, атрымаўшы ад кіраўніка грамадскай ініцыятывы «Альтэрнатыва» Алега Корбана ксеракопіі буклетаў і тлумачэнні сітуацыі.

Фота Алены Ляшкевіч

Праўда, Іван Ермакоў, перакананы сталініст, усё ж праехаў. Па словах абаронцаў, ён — сталы кліент «Паедзем, паядзім», наведвае рэстарацыю амаль штовечар. Каля 21.00 у панядзелак яго аўто — адзінае на рэстаранным паркінгу для кліентаў.

Пераломным момантам абароны–2017 стала прыкоўванне сябе кайданкамі да будаўнічай тэхнікі Сяргеем Пальчэўскім. Што будзе сёлета?



Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook!

Абмеркаванне:

  • ВР
  • 2018-06-25 11:38:31
"У лепшым выпадку, ціхенька выйшла б са складу Расіі дзе-небудзь у 2000-х, як Чарнагорыя аддзялілася ад Сербіі. А яшчэ больш верагодна — заставалася б суб’ектам РФ да сёння..." Ну, гэта нататкі не антраполага, а аматаркі фантастыкі/альтэрнатыўнай гісторыі.
Пры ўсёй павазе да Пазняка, Шмыгалёва і БНФ, няясна, чаму раптам Беларусь мусіла ўвайсці ў склад Расіі, калі б не адкрыццё Курапатаў. Пасля вайны БССР была суб'ектам міжнароднага права (няхай шмат у чым фармальна), і анексіі ў 1991 г. або пазней ніхто б не дапусціў.
  • Алена Ляшкевіч
  • 2018-06-25 22:03:42
А анэксіі і не спатрэбілася б. Чарнагорыя папросту заставалася ў саюзе з Сербіяй, толькі фармальна незалежнай, як і БССР, дзяржава звалася Сербія і Чарнагорыя
  • ВР
  • 2018-06-26 10:27:24
Ну, Чарнагорыя ў 1990-х гадах усё ж была ў складзе Югаславіі, а не Сербіі. А Вы пісалі менавіта пра тое, што Беларусь магла трапіць у склад Расіі, быць суб'ектам РФ... Ладна, тут і спынімся.
  • Алена Ляшкевіч
  • 2018-06-27 14:17:06
Я мела на ўвазе, што рэспублікі ў складзе СССР - гэта дэ-факта такія ж суб'екты, як і аўтаноміі ў складзе РСФСР. Хаця дэ-юрэ гэта, канечне, ня так. Чаму параўноўвала Беларусь з Чарнагорыяй - калі астатнія рэспублікі разбегліся, Чарнагорыя засталася ў складзе т. зв. Малай Югаславіі, што ўлучала толькі Сербію і Чарнагорыю, да 2003 г. Потым да 2006 г. гэта ўтварэньне быццам бы перабудавалася на канфедэратыўных пачатках і звалася Сербія і Чарнагорыя. І толькі з 2006 г. Чарнагорыя стала дэ-факта незалежнай, згубіўшы амаль 15 гадоў у параўнаньні з іншымі балканскімі краінамі. Я, на жаль, не была ў Чарнагорыі, але Боснію наведвала ў 2016-м. На маю думку, аддзяленьне ад Сербіі пайшло краіне толькі на карысьць, нават не скажаш, што ледзь прайшло 20 год пасьля вайны.
  • Аляксей Хадыка
  • 2018-06-25 16:03:52
У асноўнай частцы слушна, а ва ўводзінах 3 рэчы, якія памылковыя. 1.Беларусь немагчыма параўнаць з тымі дзяржаўнымі суб’ектамі або народамі, пра якія напачатку ідзе гаворка. У адрозненне ад іх, у нашай краіны тысячагадовая гісторыя і культура, развіццё якой перарвалася толькі на мяжы 19 стагоддзя (таму мы выйграем нават ва Ўкраіны, азіяцкіх і каўказскіх краін СССР – не самыя старадаўнія, але самыя трывалыя. Праўда, паўстанні 18-19 ст. і рэпрэсіі 20 ст. моцна падкасілі). 2.Не варта блытаць боб з гарохам: пры чым тут гендэрнае равенства і правы меншасцяў? 3. Курапаты – глыбокі ўнёсак Пазняка (але не толькі яго) моцна перакрэслены яго ўцёкамі ў 1996г., і шмат якімі памылкамі (завал роспуску ВС у 1993 г. праз запалоханне камуністаў ВС 12 склікання: мы выйграем пазачарговыя выбары – а выйгралі б – і вас рэпрэсуем). Удар па фармаванню грамадзянскай супольнасці ў 1996 г. нанёс сам лідар апазіцыі: яму можна – а мы? – за ім з’ехала каля мільёна актыўных людзей. У астатнім - згода
  • ВР
  • 2018-06-25 17:13:50
Чаму ў подпісах пад фоткамі "Ляшчевіч", а не Ляшкевіч?
  • Алена Ляшкевіч
  • 2018-06-25 22:02:01
Дзякуй, выправілі!
  • Люстэрка
  • 2018-06-25 17:15:59
Из показаний Сергея Харитоновича: "Участвовали в расстрелах многие работники комендатуры - Никитин, Коба, ЕРМАКОВ, Яковлев… Возвратившись поздно ночью в НКВД, они затем в столовой распивали спиртные напитки, которые им выдавали по приказу…"
Из рассказа Сергея Захарова: "Расстреливали людей Бочков, Острейко, ЕРМАКОВ, Коба и другие работники комендатуры из наганов. Возможно, использовали и пистолеты ТТ…" https://news.tut.by/society/111490.html
Сталініст Ермакоў нашчадак...? Што яго так упарта цягне ў Курапаты?..
  • Люстэрка
  • 2018-06-25 17:19:03
Иван Стельмах начинал службу в органах НКВД стажером следственного отдела: "После войны, когда я уже работал заместителем министра МГБ, мне пришлось заниматься разбором писем родственников тех людей, которых в 30-х гг. приговорили к 10 годам лишения свободы без права переписки. Я решил прибегнуть к помощи Кобы, который был уже начальником комендатуры, и спросил его, каковы судьбы этих людей. Он хитро улыбнулся, а потом охотно поведал, что такие приговоры означали расстрел. Коба сообщил мне по секрету, что акции эти проводились в лесном урочище под Минском, но где конкретно находилось и как называлось это место, Коба не сказал. Не стесняясь, Коба рассказал, что расстрелы он проводил сам вместе с другими работниками комендатуры, среди которых были Никитин и ЕРМАКОВ. Стреляли в голову из наганов, так как, по словам Кобы, это самое надежное оружие. За ночь, как правило, расстреливали не менее 10 человек. После "операций" их участникам обязательно выдавали спирт".
  • Люстэрка
  • 2018-06-25 17:20:22
Як НКВД растрэльвала людзей. https://ic.pics.livejournal.com/uglich_jj/22518204/740218/740218_original.jpg
  • Алена Ляшкевіч
  • 2018-06-25 22:01:40
Дзякуй!