Хто абароніць дзяцей ад гвалту?

Пра абарону дзяцей мы найчасцей чуем у першы дзень лета, калі ў гарадскіх парках праходзяць тэматычныя дзіцячыя святы. Раз на год чыноўнікі з адухоўленымі тварамі прамаўляюць пра «кветак жыцця», і «нашу будучыню», некаторыя нават пускаюць слязу ад замілавання, калі маленькая кветачка пад наглядам строгага завуча дорыць сівому аратару букет.
Ілюстрацыйнае фота, pixabay.com

Ілюстрацыйнае фота, pixabay.com

Але ўвечары Міжнародны дзень абароны дзяцей заканчаецца, сцэну разбіраюць, чыноўнікі вяртаюцца ў кабінеты, а дзеці — дадому ці ў школу, дзе могуць спадзявацца толькі на сябе. Чаму ў Беларусі не працуе Адзіная мадэль абароны дзяцей, ці сапраўды сучасныя дзеці невыносныя, чаму ўсе маўчаць, калі кіраўнік дзяржавы публічна называе чужое дзіця «шчанюком» — пра гэта і многае іншае гутарым з кіраўніком міжнароднага грамадскага аб’яднання «Разуменне» Андрэем Маханько.

Пра «шчанюка» і дзяцей ХХІ стагоддзя

— Гучнае здарэнне, якое наўпрост тычыцца тэмы абароны дзяцей, — скандал у Гомелі, дзе настаўніца аблаяла хлопчыка, за што яе звольнілі, але пасля па ўказанні кіраўніка дзяржавы аднавілі на працы. Бацькоў школьніка выклікалі ў міліцыю, і пакуль незразумела, якія наступствы гэта будзе мець для сям’і. Як вы ацэньваеце гэтую гісторыю?

— Тое, што адбылося ў Гомелі, — гэта адлюстраванне грамадства, дзе дзіця не вартае анічога. Няма дзяцей у гэтай краіне. На іх правы насамрэч усім напляваць. Няма такога суб’екта ў Рэспубліцы Беларусь, як дзеці, і сваімі выказваннямі пра «адкруціць галаву шчанюку» кіраўнік дзяржавы гэта пацвердзіў. Дзяцей можна зневажаць, іх можна не браць у разлік. Так мы хутка вернемся ў тыя змрочныя часы, калі дзяцей маглі і забіць, і прадаць…

Лукашэнку наогул не варта было ўлазіць у гэтую гісторыю. Ёсць структуры, якія кіруюць адукацыяй, — яны і павінны былі разбірацца з тым, што здарылася. Не трэба было рабіць ніякіх скандалаў, варта было зладзіць медыяцыю паміж бацькамі, настаўніцай і вучнем. Пасадзіць іх усіх за стол, папрасіць адзін у аднаго прабачэнне і разысціся. Але мы ж ведаем, што падтрымка настаўнікаў патрэбная для выбарчых кампаній, таму ён і ўмяшаўся.

Што тычыцца разборак з міліцыяй… Ёсць вельмі адметная рыса ў Беларусі — тое, што называецца «глупства кіраўніцтва кампенсуецца неабавязковасцю выканання». У Беларусі гэта вельмі яскрава. У нас ніхто не любіць гучных скандалаў, усё робіцца цішком, пад дываном. Я спадзяюся, што ўсё пойдзе па такім сцэнары — усё «спусцяць на тармазах» і замнуць. Але ёсць і другі сцэнар, дзе чыноўнікі могуць успрыняць выказванні кіраўніка дзяржавы як загад, і пачнуць дзейнічаць у адпаведнасці з ім. А гэта ўжо высокая рызыка для ўсіх.

Андрэй Маханько

Андрэй Маханько

— Чаму шмат людзей, у тым ліку і аўтарытэтных настаўнікаў, выказаліся ў абарону настаўніцы? Можа, сучасныя дзеці сапраўды, як тыя вампіры, п’юць кроў і нервы з педагогаў?

— Тое, што звольнілі гомельскую настаўніцу — гэта правільна. А як іначай? Стаміліся ад дзяцей? Ідзіце адпачываць. Я шмат размаўляю з рознымі настаўнікамі, яны кажуць: так, дзеці складаныя, дзеці паводзяць сябе з выклікам. Але так было заўсёды. Зараз проста гэта мацней выяўляецца, бо ёсць тыя самыя тэлефоны, камеры, яны адчуваюць сябе абароненымі. Яны могуць запісаць нешта, перадаць бацькам, а тыя ўжо будуць звяртацца ў дзяржаўныя органы. А з іншага боку, дзеці як былі дзецьмі, так імі і засталіся. З імі размаўляць трэба. Калі на біялогіі ім чытаюць лекцыі пра паводзіны, што тут казаць? Пра біялогію трэба размаўляць, пра клетачкі, мікраскопы, а не пра тое, ужываць тэлефоны на ўроках ды перапынках, ці не ўжываць. Не ўмееш з дзецьмі — бяры рыдлёўку, ідзі капай яму.

Я сам бацька падлетка, і адно дзіця ўжо выгадаваў. З дзецьмі не трэба апускаць рукі: яны гэта адчуваюць, сядаюць на шыю. Калі да мяне ў летнік прыязджаюць дзеці з дзіцячых дамоў — мы з імі развітваемся лепшымі сябрамі. Дзеці не сталі горшымі, з імі займацца трэба. Калі ім цікава— усё будзе добра. Не трэба палохацца праяў падлеткавай агрэсіі. Кажуць, што дзеці страцілі каштоўнасці? Не, проста грамадства стала больш жорсткім, але хто мог — каштоўнасці захаваў, і перадаў сваім дзецям.

Пазіцыя педагогаў мяне шчыра здзіўляе. Проста канфармісты. Многія кажуць: у нас цяпер настаўнікі такія нагружаныя-перагружаныя, павінны днямі і начамі запаўняць журналы, прымусова хадзіць на хакей-шмакей. Але чаму ж ніхто з іх не гаворыць «не»?

Што тычыцца настаўнікаў, якія публічна выказалі свае пазіцыі ў падтрымку Лукашэнкі, я іх часткова разумею: яны робяць кар’еры, свае праекты, і калі яны раскрыюць рот, назаўтра ад іх праектаў нічога не застанецца.


«З Саўміну пазванілі на дзіцячую лінію — ніхто не адказаў»

— Як дзеці могуць сябе абараніць у выпадку падобнага гвалту? Публічнасць — зняць на тэлефон. Распавесці бацькам. Яшчэ што?

— Насамрэч паўнавартасны механізм абароны дзяцей у Беларусі цяпер не дзейнічае. Публічнасць, падтрымка бацькоў — гэта добра, але не заўжды эфектыўна. Калі ў Гомелі прыціснуць тую сям’ю школьніка, што ім рабіць, судзіцца з кіраўніком дзяржавы? Школьныя псіхолагі таксама не заўжды кампетэнтныя. Мы стварылі 24 розныя кніжачкі — паўнавартасныя дапаможнікі па тэме абароны дзяцей, раздалі ў школы. Але калі яны будуць стаяць на паліцах — рады не будзе. Трэба, каб педагог іх чытаў, рабіў па іх гадзіны інфармавання і гэтак далей. Дзе гэта робіцца? Большасць ведаў на тэму бяспекі, якія даюць у школах, абмяжоўваецца сумнай праграмай прадмета АБЖ.

Калі мы стваралі Адзіную мадэль абароны дзяцей, мы ўзяліся за яе комплексна, стратэгічна — гэтым мы і адрозніваліся ад іншых падыходаў. Нешта будзе толькі, калі ёсць сістэмны падыход. Дзіцё, якое пацярпела ад гвалту — фізічнага, эмацыянальнага ці сексуальнага, — павінна выйсці з сістэмы з найменшымі стратамі: гэта першапачатковы прынцып работы. Сістэма павінна быць сяброўскай для дзіцяці. Кропка ўваходу ў яе — гэта дзіцячая тэлефонная лінія.

На жаль, тэлефонная лінія зараз амаль не працуе. У 2014 годзе мы яе перадалі Міністэрству аховы здароўя, і пачынаючы з канца таго года я ўжо пачаў весці з імі сапраўдную барацьбу. І толькі ў 2017 годзе перад падачай дзяржаўнай справаздачы ў Камітэт ААН па правах дзіцяці Мінздароўя выйшла на нас з ініцыятыўнымі захадамі — давайце, дапамагайце. Мілыя, даражэнькія людзі, мы ўсё для вас ужо зрабілі! Вось абсталяванне, якое мы закупілі, яно стаіць у замкнутым пакоі ў РНПЦ псіхічнага здароўя ў Навінках. Трэба ўзяць, перавезці, падключыць. Усё працуе, калі яшчэ не расцягнулі, канешне.

Была гісторыя, калі ў ліпені 2014 года мы лінію перадалі, а ўжо ў кастрычніку я хадзіў па РНПЦ збіраў крэслы, сталы, нейкія запчасткі ад кампутараў даставалі са сваіх ПК, вярталі нам.



— Калі Вы аддалі гатовы сэрвіс, чаму ім не карыстаюцца?

— За гэта не плацяць дадатковых грошай, у іх няма часу. Я ўжо 6 гадоў з’яўляюся чальцом Камісіі па справах непаўналетніх пры Савеце міністраў. Перад адным з пасяджэнняў, калі я ўзняў пытанне пра дзіцячую лінію, віцэ-прэм’ер Тозік патэлефанаваў на тую самую лінію — і ніхто не адказаў. Тады ўсе забегалі, заварушылася. У ліпені 2014 года я перадаваў цалкам дзейсную, абсталяваную лінію з падрыхтаваным персаналам: трэба было толькі плаціць заробак аператарам. Але і гэтага яны не робяць!

Што паказала нашая дзейнасць за апошнія гады? За невялікія грошы можна ствараць шалёна эфектыўныя сэрвісы, прыклады для свету, і перадаваць дзяржаве. Але дзяржава не будзе іх браць па адной простай прычыне: за гэтым не ідзе мільённае фінансаванне ад Еўрасаюза ці ААН, якое можна «асвоіць».

— Што з Адзінай мадэлі абароны дзяцей ў Беларусі працуе?

— Дзіцячыя пакоі для апытанняў — гэта той кампанент, які яшчэ трымаецца. Там апытваюцца дзеці, якія былі ахвярамі сексуальных злачынстваў, сведкамі цяжкіх і асабліва цяжкіх крымінальных злачынстваў. Мы бачылі розныя прыклады ў свеце, але наша рэчаіснасць не адпавядае ніводнаму з тых узораў, давялося выпрацоўваць уласны падыход.

Вельмі важна выбраць месца для гэтых пакояў. Напрыклад, Польшча зрабіла памылку — яны арганізавалі такія дзіцячыя пакоі ў паліцэйскіх пастарунках. А потым змянілася заканадаўства, і, згодна з гэтымі папраўкамі, дзіця павінен апытваць суддзя дасудовага працэсу, і ён не можа гэта рабіць у паліцэйскім участку. І яны згубілі 150 пакояў з 200.

У нас пакоі (у Беларусі іх болей за 20, шэсць з іх у сталіцы) размяшчаюцца ў розных месцах, у асноўным — у сацыяльна-педагагічных цэнтрах, дзе ёсць дзіцячыя сацыяльныя прытулкі. У гэтым няма нічога падазронага для людзей, яны больш ахвотна прыводзяць дзіця да таго ж псіхолага ці псіхіятра на размову. Бо калі цягнуць дзіця на апытанне ў міліцыю — не ўсе гэта ўпадабаюць.

Адзін з першых пакояў мы адкрылі ў судзе Мінскага раёна. Яны ўжываюць гэты пакой для выканання дзвюх задач: першая задача — гэта нашая. А другая задача — гэта правядзенне працэсу з мерамі абароны сведкаў. Міліцыянты нам распавядалі, што да з’яўлення нашага пакоя на сведку маглі нацягнуць літаральна скрыню ад лядоўні, і з той скрыні сведка даваў паказанні, каб яго не пазналі.



«Дзяржава пачне варушыцца, калі ўбачыць замежнае фінансаванне»

— Распавядзіце пра альтэрнатыўную справаздачу ў Камітэт ААН па правах дзіцяці, якую вы з калегамі абаранілі?

— Нядаўна мы падалі альтэрнатыўную справаздачу за 2012-2016 гады. Першы раз мы падалі Альтэрнатыўную справаздачу Камітэту ААН па правах дзіцяці ў 2010 годзе. Тады мы для сябе акрэслівалі поле працы, і давалі справаздачу менавіта па гэтым — што мы зрабілі, што яшчэ неабходна ў краіне зрабіць, каб абараніць дзяцей ад гвалту. Альтэрнатыўная справаздача падаецца пасля дзяржаўнай, а дзяржава падала сваю справаздачу толькі напрыканцы 2018 года — вельмі доўга марудзіла. У лютым 2019-га Камітэт па правах дзіцяці прыняў яе да разгляду і зрабіў абвестку, што адкрыта магчымасць для падачы альтэрнатыўных справаздач. Мы дык сваю альтэрнатыўную ўжо даўно падрыхтавалі і проста чакалі гэтага моманту. Не толькі нашая арганізацыя «Разуменне» рыхтавала, сабралася нацыянальная кааліцыя — каля 20 недзяржаўных арганізацый ды грамадзянскіх ініцыятываў. Каб не было ілюзій, бюджэту на гэтую справу — нуль, я за свой кошт лётаў у Жэневу на абарону альтэрнатыўнай справаздачы, жыў у сяброў.

На аснове справаздач Камітэт дае Заключныя рэкамендацыі дзяржаве: што трэба выканаць, каб дзецям жылося лепш. Пакуль рэкамендацыі не напісаныя і не сталі часткай парадку дня ў дзяржаве, я не магу раскрываць сутнасць нашай справаздачы.

— У медыя зараз ледзь не штотыдзень публікуюць розныя шакуючыя гісторыі пра сексуальны гвалт над дзецьмі. Няўжо настолькі ўзрасла колькасць гвалтаўнікоў?

— Не, гэта звязана з паляпшэннем раскрывальнасці. На канец 2019 года выкрыццё павялічылася ў шэсць разоў за апошнія 11 год. Такім гісторыям пачалі надаваць большую ўвагу. Але ёсць недастатковы прагрэс у справе рэабілітацыі такіх дзяцей. Па дадзеных на 2016 год, колькасць згвалтаваных дзяцей, якія прайшлі курс рэабілітацыі, за некалькі гадоў вырасла з 8% да 42%. Зараз, можа, ужо назад да 8% скаціліся.

Рэабілітацыю праходзяць у дзіцячых псіхіятрычных дыспансерах ды СПЦ. Колькі з імі займаюцца, залежыць ад стрэсаўстойлівасці дзіцяці. Камусьці і дзесяці заняткаў хапае, камусьці трэба займацца год і не абысціся без антыдэпрэсантаў.

Статыстыкі, як складваецца жыццё згвалтаваных дзяцей пасля, у нас не вядзецца, ніхто нічога далей не адсочвае. Але зразумела, што нічога не праходзіць бясследна для псіхікі. Любы гвалт, нават калі не сексуальнае згвалтаванне, а школьны канфлікт, пакідае траўму на ўсё жыццё.

У 2002 годзе мы займаліся з групай дзяцей з дзіцячага дома, лёс якіх я працягваю адсочваць, вяду асабістыя назіранні. Дык вось з 23-х чалавек зараз жывыя 13. Іншых няма — алкаголь, самазабойствы…



— Як можна палепшыць сітуацыю з Адзінай мадэллю абаронай правоў?

— Вялікая праблема — адсутнасць фінансавання. Дзеці — гэта непрыярытэтны напрамак для донараў. Зараз ні ў каго з НДА няма грошай, і мы не выключэнне. Мы, можа, аднымі з першых страцілі фінансаванне, бо мы досыць востра выказваем сваю пазіцыю, а за пазіцыю трэба плаціць. Праблема і ў тым, што ўсе магчымыя фундатары зараз пачалі выкарыстоўваць рэсурсы дзяржструктураў ці пасярэднікаў з ААН ды іншых «парасонаў». І дзяржаўным структурам у сваю чаргу спускаецца загад, каб прыцягвалі як мага больш замежнага фінансавання. Атрымліваецца, донарам зручней аддаць грошы дзяржаўным структурам ці ААН, а тыя грошы проста марнуюць. Ну і, канешне ж, еўрапейцы ці — асабліва — мясцовыя бізнесоўцы хочуць бачыць, каму яны дапамагаюць. Прыходзяць і гавораць: «Мы хочам сустрэцца са згвалтаваным дзіцём». А гэта немагчыма з пункту гледжання этыкі. Як можна: толькі залячылі рану, а ў ёй прыйшлі пакалупацца добрыя на самой справе дзядзькі ды цёткі? З самымі што ні на ёсць добрымі намерамі, але... Выходзіць, што мы дапамагаем людзям, і нават іх твары паказаць не можам — ні дзяцей, ні бацькоў, за рэдкім выключэннем «не для прэсы».

Дзяржава не прымае ўдзелу ў фінансаванні. А як? У яе няма і механізмаў дапамагаць недзяржаўным арганізацыям нешта рабіць. Праз дзяржаўную сацыяльную замову? Дзяржаўная сацыяльная замова — гэта для тых сляпых з Еўрасаюзу, хто «падманвацца рады».

Насамрэч, мала хто з іншаземцаў хоча глыбока ўнікаць у мясцовыя справы. Абмеркаванні ёсць, усе разумныя людзі, а калі даходзіць да справы — справы няма. Гісторыя з дзіцячай лініяй паказала: калі аддаў дзяржаве — забудзься пра гэта. Такі ж прыклад з начлежкамі для людзей без вызначанага месца жыхарства, якія ў свой час стварыла «Беларуская асацыяцыя сацыяльных працаўнікоў». Перадалі дзяржаве — і няма таго, што раней было. Сэрвіс стаў працаваць у тых мінімальных рамках, якія дае дзяржава.

Што зараз адбываецца з дзіцячай лініяй? Там зараз стаіць, умоўна, чырвоны і зялёны тэлефон. На чырвоным тэлефоне — мінская гарадская дзіцячая лінія, якая фінансуецца з гарадскога бюджэту, а зялёны — агульнанацыяльная лінія, якую мы стварылі і перадалі Міністэрству аховы здароўя, на якую бюджэту няма. Два тэлефоны стаяць побач на адным стале. І калі звоніць наш тэлефон, а тым часам аператар адказвае на званок мінскай гарадской лініі, ён будзе званіць далей, і ніхто не адкажа. Бо за гэта грошай не плацяць.

Каб «Разуменне» магло дапамагаць дзецям-ахвярам сексуальнага гвалту, яму патрэбна ваша дапамога! Ахвяраванні праз АРІП па коду паслугі 4441811 будуць прынятыя з удзячнасцю. Юрыдычныя асобы будуць аўтаматычна вызваленыя ад падатку на прыбытак на сумму дапамогі «Разуменню» на падставе арт. 140 Падатковага Кодэксу. Даведкі па тэл. +375-29-761 12 01. Больш інфармацыі — на старонцы ў Facebook @ponimanie.belarus

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook, падпісвайцеся на наш канал у Яндэкс Дзэн!