«Не дай Бог, каб беларусы ўсвядомілі каштоўнасць Незалежнасці праз яе страту»

«Калі б у жніўні-лістападзе 1991-га не была абвешчаная Незалежнасць, не былі б створаныя дзяржаўныя інстытуты — Беларусь магла б стаць яшчэ адным суб'ектам Расійскай Федэрацыі», — лічыць Сяргей Навумчык.
Плошча, жнівень 1991 у МІнску, фота Уладзіміра Кармілкіна

Плошча, жнівень 1991 у МІнску, фота Уладзіміра Кармілкіна

Трыццаць гадоў таму, 25 жніўня 1991 года, пасля падаўлення путча Вярхоўны Савет БССР надаў канстытуцыйны статус «Дэкларацыі аб незалежнасці». Ці магло б гэта адбыцца, каб у ВС не было апазіцыі БНФ, іншых пранацыянальных сіл? Чаму мы не здолелі зберагчы тое, што атрымалі на пачатку 1990-х? Што рабіць сёння, каб захаваць незалежнасць? Пра гэта мы размаўляем з дэпутатам ВС ад БНФ, палітыкам, пісьменнікам і публіцыстам Сяргеем Навумчыкам.

— Чаму 30 гадоў таму ў нас атрымалася аднавіць незалежнасць і пачаць будаўніцтва нацыянальнай дзяржавы? Ці магло быць інакш? Можа, у любым выпадку сітуацыя складвалася на карысць нацыянальных суб’ектаў і СССР усё роўна б разваліўся?

— Гэта даволі распаўсюджанае меркаванне, што ад дэпутатаў БНФ і шырэй — ад беларускага народа — нічога не залежала, што падзеі ўсё роўна склаліся б такім чынам, што Беларусь атрымала б Незалежнасць у выніку распаду СССР. Між іншым, часам так і кажуць: Беларусь стала незалежнай у выніку распаду СССР. І блытаюць, перастаўляюць месцамі прычыну і следства. Канешне, Беларусь не знаходзілася ў вакууме, яна была часткай тых працэсаў, якія адбываліся. Але я нагадаю храналогію: спачатку рэспублікі абвясцілі адна за другой незалежнасць, а ўжо потым былі падпісаныя Віскулёўскія пагадненні, якія канстатавалі знікненне СССР.

Ведаеце, у Чэхіі нікому не прыйдзе ў галаву сказаць, што Масарык і яго паплечнікі, якія абвясцілі незалежную дзяржаву ў 1918 годзе, маглі б гэтага і не рабіць, маўляў, усё роўна Аўстра-Венгерская імперыя распалася б.

Плошча, жнівень 1991 у МІнску, фота Уладзіміра Кармілкіна

Плошча, жнівень 1991 у МІнску, фота Уладзіміра Кармілкіна


Вяртаючыся да Беларусі, магу сказаць, што існаваў рэальны шанец захаваць на нейкі час Саюз у абсечаным варыянце, калі б Беларусь 25 жніўня 1991-га не абвясціла незалежнасць — нават калі сышлі балтыйскія рэспублікі і Украіна. Як вядома, яшчэ перад путчам Гарбачоў абяцаў Назарбаеву пасаду прэм’ер-міністра СССР. Будучы елбасы настолькі яе жадаў, што абвясціў незалежнасць Казахстана не проста апошнім, а нават пасля Віскулёў (!) — 16 студзеня. У Казахстана была ядзерная зброя. Уявіце, што і Беларусь, у якой таксама была ядзерная зброя, засталася б з Цэнтрам. Прыгадайце, што ЗША прызналі незалежнасць толькі пасля адстаўкі Гарбачова, перад самым Новым годам. Супастаўце ўсё гэта, і вы ўбачыце, што ў Гарбачова былі б зусім неблагія магчымасці пагуляць у нейкі «абноўлены Саюз» па мадэлі «Цэнтр плюс дзве рэспублікі з ядзернай зброяй». Невядома, чым гэта магло скончыцца.


Ну а датычна апазіцыі БНФ — дык менавіта дэпутаты БНФ не толькі вынеслі на нечарговую сесію ВС пытанне аб незалежнасці, але і распрацавалі пад яго два дзясяткі заканадаўчых прапаноў.


Без дэпутатаў апазіцыі БНФ Незалежнасць 25 жніўня абвешчаная не была б. Бо менавіта дэпутаты БНФ, па-першае, настаялі на скліканні нечарговай сесіі, якая ўвайшла ў гісторыю як «Сесія Незалежнасці», па-другое, падрыхтавалі пакет законапраектаў пра Незалежнасць, па-трэцяе, дамагліся, каб пытанне было ўключанае ў парадак дня сесіі (кіраўніцтва ВС і большасць дэпутатаў гэтага рабіць не жадалі). Нарэшце, менавіта выступ Пазняка перад галасаваннем адыграў вырашальную ролю ў тым, што Незалежнасць была прынятая канстытуцыйнай большасцю — гэта значыць, дзвюма трэцямі галасоў. Не было б дэпутатаў БНФ — не было б і самой гэтай сесіі, а значыць, не было б Незалежнасці.

Ну, і калі б у жніўні-лістападзе 1991-га не была абвешчаная Незалежнасць, не былі б створаныя дзяржаўныя інстытуты — Беларусь магла б стаць яшчэ адным суб'ектам Расійскай Федэрацыі.


— За некалькі месяцаў было прынята шмат законаў, якія стваралі аснову незалежнай краіны. Чаго не хапіла, каб была створана яшчэ і гарантыя непахіснасці суверэнітэту, нацыянальных прыярытэтаў?

— Не хапіла ўсведамлення большасцю дэпутатаў каштоўнасці сваёй дзяржавы. Відаць, з тым складам парламента гэта было непапраўна. Я перакананы (і, між іншым, гаварыў пра гэта на сесіі), што Вярхоўны Савет мусіў абвясціць новыя выбары. Гэта цалкам лагічна: новая дзяржава — новыя выбары.

Плошча, жнівень 1991 у МІнску, фота Уладзіміра Кармілкіна

Плошча, жнівень 1991 у МІнску, фота Уладзіміра Кармілкіна


— Як бы вы ацанілі тое, што адбылося ў Беларусі ў жніўні-кастрычніку 1991-га?

— Як нацыянальную рэвалюцыю. Адпаведна, вынік выбараў у 1994-м — як імперскую контррэвалюцыю.

— Ці можна было тады (ці пазней) зрабіць нешта яшчэ, каб засцерагчыся ад вяртання дыктатуры?

— Я ўжо назваў новыя выбары (таму БНФ і прапанаваў рэферэндум пра датэрміновыя выбары, калі мы ўбачылі, што партнаменклатура нікуды сыходзіць не збіраецца). Мы, дэпутаты БНФ, складалі дзясятую частку парламента, з такім раскладам цяжка нешта зрабіць. Але фатальнай памылкай было ўвядзенне ў Канстытуцыю прэзідэнцтва. Мы выступалі супраць гэтага і гаварылі, што яно абернецца дыктатурай. Беларусі патрэбна было яшчэ некалькі гадоў парламенцкай дэмакратыі, каб умацаваліся партыі, каб выспела грамадства, каб яно адчула перавагі незалежнасці, каб вырасла пакаленне, якое ўжо не паддалося б абяцанням «вярнуць СССР».


— Як мне здаецца, тады ўсё атрымалася занадта лёгка (у адрозненне ад краін Балтыі), таму сёння мы зноў вымушаны змагацца за нашы сімвалы, мову, культуру і нават незалежнасць...

— Для мяне і маіх калег-дэпутатаў па апазіцыі БНФ лёгкага там нічога не было. Гэта бяссонныя ночы і нервы. Шмат хто з калег-дэпутатаў ужо памёр, яны не дажылі да сярэдняга веку смяротнасці (а Ігар Гермянчук, рэдактар легендарнай «Свабоды», увогуле сышоў у 41 год). Ну а для большай часткі насельніцтва — магчыма, вы маеце рацыю, усё адбылося не так і цяжка. Напэўна, чалавеку ўласціва цаніць нейкія базісныя рэчы толькі тады, калі ён іх губляе, як тое самае здароў’е. Не дай Бог, каб беларусы ўсвядомілі каштоўнасць Незалежнасці праз яе страту!

Ігар Гермянчук, рэдактар газеты «Свабода», 1991 год, фота У.Сапагова

Ігар Гермянчук, рэдактар газеты «Свабода», 1991 год, фота У.Сапагова


— Сёння мы ледзь не ў горшай сітуацыі, чым 30 гадоў таму. Што трэба рабіць, каб не страціць Беларусь?

— Хоць я па натуры песіміст (ці, як у тым анекдоце, — добра інфармаваны аптыміст) — я ўсё ж думаю, што шмат у чым сітуацыя лепшая. Так, няма той свабоды, якая была ў пачатку 1990-х. Але ёсць тое, чаго тады не было: пакаленне людзей, якія каштоўнасці свабоды і Незалежнасці цэняць. Тады, у пачатку 1990-х, большасць людзей не ацанілі тое, чаго ўдалося дасягнуць высілкамі меншасці ў 1991-м, і ў 1994-м прагаласавалі за Лукашэнку.

Ключавая прычына сітуацыі, прычына ўсіх прычын — узровень нацыянальнай свядомасці. Ён, калі разбірацца, і вырашыў усё ў 1994 годзе. Таму, перакананы, высілкі авангарду грамадства павінны быць накіраваныя ў гэтае рэчышча — выхоўваць у людзей нацыянальны гонар. Гэта, сапраўды, значна цяжэй, чым 30 гадоў таму. Але іншага шляху я не бачу.

Фота з фэйсбука Сяргея Навумчыка і з сайта vytoki.net

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook!

Больш цікавага на «Новым Часе»: