Падзеі, якія перавярнулі жыццё: у Мінску адкрылася ўнікальная фотавыстава пра Курапаты

Сёлета спаўняецца 30 гадоў з моманту ўсталявання Крыжа Пакуты ў Курапатах. З гэтай нагоды ў Мінску адкрылася выстава фотаздымкаў Уладзіміра Сапагова, чыя камера зафіксавала гэтую падзею. Пасля смерці аўтара арыгіналы здымкаў апынуліся на сметніку, і негатывы, якія адлюстроўвалі нашую найноўшую гісторыю, цудам удалося выратаваць.
Фота Алены Ляшкевіч

Фота Алены Ляшкевіч


«У людзей была адна мэта — змяніць камуністычны лад»

Выстава «Курапаты, Дзяды-1989 (30-я ўгодкі шэсця і ўсталявання Крыжа Пакуты)» адкрылася вершам Анатоля Сыса «Адпусціце мяне, Курапаты». Сыс, як і сённяшні кіраўнік праваабарончага цэнтру «Вясна» Алесь Бяляцкі, удзельнічаў у моладзевым літаратурным аб’яднанні «Тутэйшыя». Менавіта яны падавалі заяўку на першае шэсце на Дзяды ў Курапаты ў 1988 годзе.

— Улетку 1988 года адбылося першае шэсце ў Курапаты. Гэта была поўная нечаканасць для ўладаў, і нашая праходка не была забароненая. І пасля гэтага, пасля артыкула ў «ЛіМе» стала зразумела, што гэтае месца — моцны ўдар для тагачаснай улады, якая базавалася на камуністычнай ідэалогіі, — узгадвае Алесь Бяляцкі.
Алесь Бяляцкі, фота Алены Ляшкевіч

Алесь Бяляцкі, фота Алены Ляшкевіч

Увосені 1988 года адбыліся гістарычныя Дзяды каля Маскоўскіх могілак, ісці ў Курапаты тады не збіраліся. Бяляцкага, які быў заяўнікам акцыі, затрымалі, і яму здавалася, што гэта — канец свету. Але людзі самаарганізаваліся, і гэта дало моцны штуршок для развіцця дэмакратычнага руху ў краіне: былі створаныя «Мартыралог Беларусі», сакратарыят БНФ «Адраджэньне».

— Ніхто не дзяліўся на правых і левых, у людзей была адна мэта — змяніць гэты камуністычны лад і правесці незалежныя выбары, — зазначае праваабаронца.

Па яго словах, Крыж Пакуты, які ўсталявалі ў Курапатах праз год, быў сімвалам пэўнай маральнай перамогі і памяці пра тых людзей, якія там ляжалі, і пра той злачынны перыяд.

Мастацкі выгляд крыжа прыдумаў мастак Алесь Марачкін, які дадаў да тысячагадовага хрысціянскага сімвалу цярновы вянец з калючага дроту.

Таемна ля кальцавой дарогі ў майстэрні хлопцы рабілі гэты крыж з вялікага дрэва. Гэты эскіз і цяпер у мяне захоўваецца, — распавёў мастак.
Алесь Марачкін, фота Алены Ляшкевіч

Алесь Марачкін, фота Алены Ляшкевіч

Ён дадаў, што, калі сёлета ў мемарыяле ламалі крыжы, кажучы, што яны не асвечаныя, — гэта быў для яго шок, «бо яны асвечаныя нашымі малітвамі і пакутамі». Алесь Марачкін распрацаваў шэраг графічных малюнкаў, прысвечаных крыжалому.

Абаронцы Курапатаў. Фота Алены Ляшкевіч

Абаронцы Курапатаў. Фота Алены Ляшкевіч

Дзікунства нават для атэіста

Крыж Пакуты, мяняючыся, неслі каля 60-ці чалавек. Адным з іх быў праваабаронца Валер Шчукін. Дарэчы, многія карыстальнікі, пабачыўшы ў сеціве фотаздымкі з ім, сумняваліся, што гэта ён — камуніст не мог несці крыж.

— Калі я даведаўся пра тое, што робіцца ў Курапатах, мне стала ніякавата. Таму я нёс крыж. Да мяне потым было шмат прэтэнзій з боку партыі, але я ўсё жыццё раблю тое, што лічу патрэбным. Я ўпершыню прыйшоў у Курапаты з гэтым крыжом. Я быў шакаваны, і гэта паўплывала на мяне ў далейшым, — прызнаўся Валер Шчукін.
Валер Шчукін, фота Алены Ляшкевіч

Валер Шчукін, фота Алены Ляшкевіч

Паводле яго, крыжалом, які здарыўся ўвесну, гэта дзікунства ўладаў, якое нават для яго, атэіста, непрымальнае.

Фота Алены Ляшкевіч

Фота Алены Ляшкевіч

Гледзячы на шматтысячнае шэсце, узнікае пытанне: «Дзе цяпер усе гэтыя людзі з фотаздымкаў?». Некаторыя з іх, як Зміцер Марчук, і сёння стаяць на абароне Курапатаў. Аб’ектыў фатографа зафіксаваў Змітра 20-гадовым хлопцам з павязкай на галаве, які прамаўляе на мітынгу ля Зянона Пазьняка.

— Гэта быў самы шчаслівы перыяд майго жыцця. Мы лёталі акрыленыя ад таго, што ў нас ёсць культура, мова, — кажа Зміцер. — Мне сказалі, што ёсць такое свята — Дзяды, — і параілі з’ездзіць на Маскоўскія могілкі. І тады я атрымаў «хрышчэнне» — нас труцілі газам «чаромха». Тады ж я далучыўся да «Талакі», мы ездзілі па раскопах па Беларусі, развешвалі па заводзе ўлёткі. І наш завод стаў адным з самых першых баставаць — потым ужо падняліся МТЗ, МАЗ. Тады мяне папрасілі звольніцца…

Зміцер Марчук, фота Алены Ляшкевіч

Сёння Зміцер Марчук — з тых, хто пасля крыжалому штодня прыходзіць у Курапаты на малітву а 19-ай гадзіне.


«Пакуль гэтая ўлада не сыдзе, Курапаты будуць пад пагрозай»

Яшчэ адзін з удзельнікаў тых падзей — Вінцэсь Манько. Ён адзначыў, што збіццё і затрыманні на Дзядах мелі адваротны эфект: замест таго, каб хавацца, людзі сталі дзейнічаць больш рашуча.

— Таму на шэсці ў 1989 годзе страху ўжо не было, мы былі вельмі ўсцешаныя і адчувалі перспектыву. Гэтыя падзеі паўплывалі на жыццё маё і майго пакалення і прывялі мяне да Бога.

Вінцэсь Манько, фота Алены Ляшкевич

Вінцэсь Манько, фота Алены Ляшкевич

Рэжысёрка Вольга Нікалайчык не была ў Курапатах падчас усталявання Крыжа Пакутаў. Але яна — з тых, каго неаднаразова затрымлівалі за акцыі ў абарону мемарыялу.

— Пакуль гэтая ўлада не сыдзе, Курапаты будуць пад пагрозай і абаронцаў будуць затрымліваць. Сёння для ўладаў Курапаты — страшная небяспека, таму што яны — маральны код і падзел нашай нацыі. Улада вельмі баіцца Курапатаў — гэта бачна па крыжалому, па тым, як нас хапаюць. Для мяне Крыж Пакутаў — сімвал вызвалення нацыі, і мы пройдзем гэтым шляхам да вызвалення, бо гэта — наша наканаванне.

Вольга Нікалайчык, фота Алены Ляшкевіч


Лёс парэшткаў, эксгумаваных у Курапатах, невядомы

Арганізатарка выставы Паліна Сцепаненка распавяла, што летам 1988 года ёй было 20 гадоў і яна працавала з Пазьняком у археалагічнай экспедыцыі ў Лоску.

— Па дарозе адтуль мы заехалі ў Курапаты. Там праходзіла эксгумацыя, якой кіраваў Мікола Крывальцэвіч. Я бачыла тыя ямы, з якіх даставалі людзей. Я запомніла, як з адной з ямаў караскалася мыш, я хацела ёй дапамагчы, працягвала галінку, але нічога не атрымлівалася — настолькі яма была глыбокая. Бачыла і парэшткі людзей, яшчэ не такія даўнія — можна было адрозніць мужчын ад жанчын. І лёс гэтых парэшткаў, якія вывозілі на даследаванні, дасюль невядомы.

Паліна Сцепаненка, фота Алены Ляшкевіч

Улетку 2018 года юрыст Павел Сапелка напісаў запыт у пракуратуру адносна гэтых парэшткаў. Па яго словах, ведамства проста праігнаравала гэты запыт.

— Кажуць, вайна заканчваецца толькі тады, калі пахаваны апошні салдат. Напэўна, гэта справядліва і для Курапатаў. Яны сталі выклікам для ўладаў 30 гадоў таму, і працягваюць быць ім цяпер. Гэта месца, дзе сутыкаюцца інтарэсы ўлады і грамадзянскай супольнасці, — зазначыў юрыст.

Павел Сапелка, фота Алены Ляшкевіч

Павел Сапелка, фота Алены Ляшкевіч

Паліна Сцепаненка распавяла «Новаму Часу», што выставу плануюць паказаць у іншых гарадах Беларусі, а таксама, магчыма, у Польшчы і Літве. Архіў Уладзіміра Сапагова налічвае тысячы негатываў. Для яго гэта быў сэнс жыцця — ён увесь час хадзіў з фотаапаратам.

— Ён здымаў усё, што бачыў — пісьменнікаў, акцёраў, палітычныя падзеі, у яго ёсць цэлая серыя здымкаў акцёраў Купалаўскага тэатра. Мы плануем рабіць і іншыя выставы з яго фотаархіву, тым больш, што ў 1990-м годзе адбывалася вельмі шмат знакавых падзей: усталяванне крыжа ў парку Чалюскінцаў, а таксама памятнай капліцы каля КДБ. Ёсць і вельмі добрыя фотаздымкі з антыкамуністычнай акцыі 1990-га года.
Фота Дзіяны Серадзюк

Гэта не першае экспанаванне фотаздымкаў Уладзіміра Сапагова. Шэраг выставаў адбыўся ў 2015 — 2016 гадах: да 30-годдзя «Талакі», са святкавання Аршанскай бітвы, была выстава ў Чарнігаве, а летась — у Вільні да 100-годдя БНР.

Экспазіцыю «Курапаты, Дзяды-1989 (30-я ўгодкі шэсця і ўсталявання Крыжа Пакуты)» можна ўбачыць на пляцоўцы «Тэрыторыя правоў» (вул. Ложынская, 16 — 404) да 10 верасня ўключна.

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook!