Надзя. Да 115-годдзя з дня нараджэння Надзеi Хадасевiч


Менавiта на 5 лiстапада прыпадае вынесены ў загаловак юбiлей самай знакамiтай французскай мастачкi з Беларусi, больш вядомай пад прозвiшчам славутага жывапiсца, яе апошняга мужа, Фернана Лежэ, сябра Пабла Пiкаса. I гэтаксама тытулуецца маштабная выстава, што праходзiць у Нацыянальным мастацкiм музеi Беларусi з 24 кастрычнiка па 24 лiстапада.
Аўтапартрэт Надзеi Лежэ на выставе

Аўтапартрэт Надзеi Лежэ на выставе

Адкрыццё выставы, iнiцыятыва прыкладна 10-гадовай даўнiны праўнучкi Надзеi Лежэ – Наталi Самойлаф з Францыi – шчаслiва супала (як планавалася) з нядаўнiм выхадам у Парыжы аб’ёмнай калектыўнай манаграфii французскiх даследчыкаў «Надзя Лежэ: гiсторыя неардынарнай жанчыны ў ценю».

Надзея Лежэ ў майстэрнi

Надзея Лежэ ў майстэрнi

Цяжка было Надзеi Хадасевiч не апынуцца ў ценю, калi яна як творца расла побач з такiмi мэтрамi як мастак-авангардыст i вучань Казiмiра Малевiча Уладзiслаў Стжэмiньскi ў СВОМАСе, Смаленскай фiлii вiцебскай школы Малевiча УНОВIС, таксама поруч з самiм Малевiчам (1919). У 1920-1924 – у грунтоўнай мастацкай школе Варшаўскай Акадэмii мастацтваў. А з 1924 – у Парыжы ў Акадэмii сучасных мастацтваў Фернана Лежэ. Дзе на жыццёвым i творчым шляху побач былi Пiкаса, Брак, Шагал. Пры гэтым не забудзем, што дзяўчына нарадзiлася ў вёсцы Асецiшча ля Докшыц, падрастала ў невялiчкiм сяле Зембiн (тады – 1189, зараз 713 чалавек) недалёк ад Барысава, а ў апошнюю кропку свайго творчага сталення, Парыж, прыехала 20-гадовай.

Пiкаса, Фернан Лежэ, Надзея Лежэ

Пiкаса, Фернан Лежэ, Надзея Лежэ

Хочаце дэталяў бiяграфii – вазьмiце ў рукi кнiгу Любовi Дубенскай «Рассказывает Надя Леже». А калi коратка, то сакрэт вырастання Надзеi з ценю, па словах куратара выставы Святланы Пракоп’евай, у надзвычайнай здольнасцi выбудоўваць адносiны з тымi, хто побач, i дамагацца вынiку. Таму «Надзея адбылася i як мастак, i як грамадскi дзеячi як мацi ды бабуля, i як жонка (нават некалькi разоў)».


Куратар выставы Святлана Пракоп’ева, талеркi Пiкаса, творы Надзеi Лежэ на выставе

Куратар выставы Святлана Пракоп’ева, талеркi Пiкаса, творы Надзеi Лежэ на выставе



Апошнi раз – як жонка свайго галоўнага настаўнiка Фернана Лежэ, з 1952 па 1955 год, год яго смерцi. Тады яна атрымала значную спадчыну – дом на мiжземнаморскiм узбярэжжы ў Анцiбе блiзу мястэчка Бьёт, вялiкую калекцыю твораў мужа. I канчаткова стала сусветнага ўзроўню артменеджэрам. У 1960-м у прысутнасцi Пабла Пiкаса, Жоржа Брака i Марка Шагала адчынiла ў Бёце персанальны музей Фернана Лежэ, праз 10 год перадаўшы яго Францыi. У 1960-я, сябруючы з мiнiстрам культуры СССР Кацярынай Фурцавай, прывезла ў Маскву выставу Пiкаса i «Джаконду» Леанарда да Вiнчы.

Надзея Лежэ ў Мастацкiм музеi ў Мiнску, 1967

Надзея Лежэ ў Мастацкiм музеi ў Мiнску, 1967

У 1967 годзе Мiнскi мастацкi музей займеў у дарунак ад яе калекцыю керамiкi (дзясяткi дэкаратыўных талерак) Пiкаса (яны зараз прадстаўлены на выставе) i 173 злепкi шэдэўраў скульптуры ўсiх часоў, зробленых капiiстамi Луўра. Роднаму Зембiну дасталiся жывапiсныя копii еўрапейскiх шэдэўраў i 6 яе вялiзных мазаiк – партрэты Шагала, Фернана Лежэ, Пiкаса i iншых. Агулам у серыi мазаiк (па 200 кг кожная) было 82 адзiнкi, iх перадавалi праз Мiнкульт СССР, i таму большасць з 29 захаваных знаходзiцца не ў Беларусi, а ў Дубне пад Масквой i ў Гатчыне. Надзея была незадаволена такiм размеркаваннем: нават 6 «зембiнскiх» экспанатаў трапiлi на яе радзiму толькi постфактум з Дубны, з iнiцыятывы мясцовых энтузiястаў. Эскiзы да мазаiк вы ўбачыце на выставе.

Надзея Лежэ, Кацярына Фурцава, Майя Плiсецкая

Надзея Лежэ, Кацярына Фурцава, Майя Плiсецкая

Але што зробiш? Нехта, да прыкладу, можа наракаць, што Хадасевiч-Лежэ была камунiсткай. Тлумачэнне вiдавочнае: як актыўны ўдзельнiк Супрацiўлення ў гады II Сусветнай вайны яна не магла не зблiзiцца з кампартыяй. Менеджэрскi вынiк – яна сама, уступiўшы ў Саюз дапамогi ваеннапалонным, правяла ў 1945-м у Парыжы вялiзны аўкцыён дзеля параненых ахвяраў, пераважна савецкiх салдат, на якi творы далi Пiкаса i Брак. Першы раз прыехаўшы назад на Радзiму, у Зембiн, цi не бачыла яна падсавецкую галечу? Бачыла, i нават заўважала пра шакуючую непiсьменнасць людзей што да гiсторыi i сучаснасцi мастацтва ў свеце. Не будзь камунiсткай, цi змагла яна ажыццявiць свае фантастычныя культурнiцкiя праекты? Да iнфармацыi: размясцiць на брылi Палаца спорту ў Мiнску вялiкае дэкаратыўнае панно Фернана Лежэ сваiм коштам (!) Пётр Машэраў ёй так i не дазволiў – варожы канструктывiзм-мадэрнiзм.

Мазаiкi Надзеi Лежэ ў музеi ў Зембiне –  Фернан Лежэ, Марк Шагал

Мазаiкi Надзеi Лежэ ў музеi ў Зембiне – Фернан Лежэ, Марк Шагал

Што ўласна да выставы – на ёй прадстаўлены, шырока прэзнтуючы стылёвую i тэхнiчную разнастайнасць творчасцi Надзеi Лежэ, больш за 50 твораў (жывапiс, гуаш, лiтаграфiя, шоўкаграфiя, малюнак) з трох французскiх калекцый i збораў Мастацкага музея. Французскiя – гэта 2 групы твораў, належныя спадчыннiкам мастачкi, i адна – набытак найбуйнейшага збiральнiка яе твораў Жана Дэкуба дэ Шатэнэ. Ёсць працы самога Фернана Лежэ, падараваныя Надзеяй Музею.

Фернан Лежэ i Надзея  ў Акадэмii Лежэ з вучнямi

Фернан Лежэ i Надзея ў Акадэмii Лежэ з вучнямi

У творчасцi Надзеi вы ўбачыце i рэха стылiстыкi i Малевiча, i Лежэ, i Пiкаса, але ўсё паяднанае яе аптымiстычным i энергiчным бачаннем свету.

Арганiзаваць выставу ў Мiнску дапамагла Амбасада Францыi ў Беларусi пры падтрымцы праграмы Еўрапейскага звязу «МОST».

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook, падпісвайцеся на наш канал у Яндэкс Дзэн!