«Не трэба заплюшчваць вочы», ці Навошта нам спектакль аб сямейным гвалце?

18 і 19 снежня ў прасторы Moving Art Factory пройдуць прэм’ерныя паказы спектакля Лабараторыі сацыяльнага тэатра ECLAB «Родныя людзі?». Пра работу над пастаноўкай «Новаму Часу» распавялі рэжысёрка спектакля Валянціна Мароз і акцёры Каця Чэкатоўская і Паша Андрэеў.
Рэпетыцыя, фота Каці Арцімені

Рэпетыцыя, фота Каці Арцімені

Лабараторыя, заснаваная ў 2017 годзе на базе канцэнтрацыі «Сучаснае мастацтва і тэатр» Еўрапейскага каледжа Liberal Arts у Беларусі (ECLAB), у сваіх пастаноўках факусіруецца на актуальных для беларускага грамадства сацыяльных праблемах, працуе ў рэчышчы дакументальнага тэатра. У «Родных людзях?» тэмай і аб’ектам даследавання стаў сямейны гвалт.

— Валянціна, у чэрвені 2017 года вы з выпускнікамі канцэнтрацыі «Сучаснае мастацтва і тэатр» прэзентавалі спектакль «Сховішча», у якім як раз узнімалася праблема сямейнага гвалту. «Родныя людзі?» —гэта своеасаблівы працяг?

Валянціна Мароз: «Сховішча», хутчэй, было не спектаклем, а прэзентацыяй тэксту, чыткай. А «Родныя людзі?» гэта спектакль, аснову якога складаюць сабраныя падчас работы над «Сховішчам» гісторыі ахвяр сямейнага гвалту. Такім чынам, у некаторай ступені «Родных людзей?» можна назваць працягам ужо распачатай работы, але я б не сказала, што гэта дубль «Сховішча». Па-першае, ад некаторых гісторый мы адмовіліся, некаторыя дадалі, па-другое, тэкст прайшоў апрацоўку. Мы працавалі з драматургам Лёхам Чыканасам, і тое, што атрымалася ў выніку, — гэта ўжо п’еса, у аснове якой дакументальныя гісторыі.
Рэпетыцыя. Фота Каці Арцімені

Рэпетыцыя. Фота Каці Арцімені

— Чаму вы вырашылі па-мастацку апрацаваць тэксты, а не рабіць, напрыклад, вербацім?

В.М.: У вербаціме акцёры са сцэны «прад’яўляюць» сабраны матэрыял і адмаўляюцца ад дэманстрацыі ўласнага стаўлення да яго. А ў нашага калектыву ёсць вызначаная пазіцыя да праблемы сямейнага гвалту, і мы не хочам у спектаклі хаваць яе. Да таго ж, у аскетычнага варыянта дакументальнага тэатра, які ўяўляе сабой вербацім, вельмі вузкая аўдыторыя, а мы б хацелі, каб да нас прыходзілі самыя розныя гледачы. Нам здаецца, што для размовы на абраную намі тэму, для прыцягнення ўвагі да яе патрэбна больш яркая і выразная форма, якая валодае большым патэнцыялам уздзеяння.

Паша Андрэеў: Людзі банальна не ў стане проста слухаць паўтары гадзіны тэксту, таму такая форма, дзе ён проста прагаворваецца, не зусім эфектыўная ў сітуацыі, калі мы хочам данесці да гледача чужы вопыт.

Каця Чэкатоўская: У чалавека ёсць розныя органы пачуццяў, і гэта крута, калі ёсць магчымасць уздзейнічаць на ўсе, калі чалавек можа не проста пачуць пра вопыт гераіні, але і пабачыць яго, напрыклад. Плюс, мне падаецца, гэта дадатковы ўзровень абстракцыі, абагульнення: калі мы бяром нейкую гісторыю і пераказваем яе мастацкімі сродкамі, гэта надае ёй універсальнасці.

— Што паўплывала на абранне тэмы сямейнага гвалту для новай работы Лабараторыі?

В.М.: Пасля «Сховішча» ў нас засталося адчуванне недагаворанасці. Гэта быў разавы паказ, і здавалася, што трэба ісці далей, зрабіць спектакль і іграць яго, размаўляць на гэту тэму.

П.А.: Было адчуванне, што ў нашых руках апынуўся вельмі важны і цікавы матэрыял, на які, да таго ж, ёсць запыт у грамадстве. Таму відавочнай была патрэба працаваць з ім і рухацца далей. І мне здаецца, што нават калі мы выпусцім спектакль, работа над ім не спыніцца. Сама структура пастаноўкі мае на ўвазе развіццё, магчымасць уключэння ў спектакль новых гісторый.
Рэпетыцыя, фота Каці Арцімені

Рэпетыцыя, фота Каці Арцімені

— Вы сказалі, што адчулі існаванне запыту на тэму спектакля. А па вашым асабістым меркаванні, пастаноўка, над якой вы працуеце, — гэта спосаб рэабілітацыі ахвяр сямейнага гвалту, стварэння прасторы для дыялогу, у якой людзі маглі б абмяркоўваць праблему, спосаб прыцягнуць увагу да яе?

В.М.: Тры ў адным. 28 лістапада падчас адкрыцця выставы «Традыцыйныя каштоўнасці», арганізаванай «Радзіславай» (грамадскае аб’яднанне, створанае для дапамогі жанчынам і дзецям, пацярпелым ад сямейнага гвалту) у Галерэе «Ў», мы прэзентавалі ўрывак са спектакля, і як раз тады зайшла гаворка на тэму «Каму гэта патрэбна?». І вы маеце рацыю, бо гэта патрэбна людзям, якія перажылі гвалт і якія пазнаюць у спектаклі сябе, і для іх гэта тэрапія. Існуе і асветніцкі аспект, таму што нават вельмі адукаваныя людзі знаходзяцца па-за межамі тэмы і не ўяўляюць маштабы праблемы. І, безумоўна, мы хочам стварыць поле для дыскусіі. Спектакль дае такую магчымасць, бо пасля паказаў мы прапануем гледачам застацца і паразмаўляць пра тое, што яны пабачылі, выказаць сваё стаўленне да ўзнятых пытанняў.

К.Ч.: Хацелася б паўплываць на змену пункту гледжання на гэтую праблему ў грамадстве. Калі мы занурыліся ў тэму сямейнага гвалту, высветлілася, што яна проста абгорнутая слаямі стэрэатыпаў. Наш спектакль з’яўляецца спробай прабіцца праз іх і спробай рэфлексіі аб тым, што можна зрабіць з гэтай праблемай.
Рэпетыцыя, Валянціна Мароз. Фота Каці Арцімені

Рэпетыцыя, Валянціна Мароз. Фота Каці Арцімені

— Ці будзеце вы запрашаць на паказ гераінь, якія давалі інтэрв’ю, прадстаўнікоў грамадскіх арганізацыі, дзяржаўных інстытуцый?

В.М.: Гераінь мы абавязкова будзем запрашаць. «Радзіслава» гэта ўвогуле нашы партнёры, дзякуючы ім і Вользе Гарбуновай мы атрымалі доступ да нашых гераінь, змаглі выбудаваць з імі дыялог. Што тычыцца прадстаўнікоў дзяржаўных інстытуцый, то іх мы запрашаць не будзем. Які сэнс? Мы рабілі спробу звязацца з Алегам Каразеем, які курыраваў праект закона «Аб супрацьдзеянні хатняму гвалту». Кажуць, што ён чалавек адкрыты і перадавых поглядаў, мы хацелі ўзяць у яго інтэрв’ю для спектакля, але ён не пажадаў сустракацца.

— У спектаклі вы будзеце прадстаўляць гісторыі ахвяр сямейнага гвалту. Ці не баіцеся, што будуць папракаць у неаб’ектыўнасці, раскрыцці праблемы толькі з пазіцыі аднаго боку?

В.М.: Канечне, ёсць такая асцярога.

П.А.: У нашым калектыве ёсць пэўная агульная пазіцыя па пытанні сямейнага гвалту, хоць у яе межах кожны можа мець некалькі адрознае меркаванне. Асабіста я лічу, што мы, сапраўды, рэпрэзентуем толькі вопыт ахвяр гвалту, і мне б хацелася, каб у далейшым мы дадалі ў спектакль таксама вопыт агрэсараў. Але, па-першае, менавіта вопыт ахвяр — гэта тая частка, якая звычайна замоўчваецца, а па-другое, знайсці аб’юзэраў, людзей, якія б згадзіліся вынесці свой вопыт агрэсіі на публічнае абмеркаванне, вельмі цяжка.
Пакуль мы не сустрэлі адэкватнага донара гісторый. Аднак я не лічу, што адсутнасць вопыту агрэсараў у нашым спектаклі абясцэньвае вопыт ахвяр. Да таго ж мы не прэтэндуем на ўсебаковае раскрыццё праблемы, мы не праводзім навуковае даследаванне, а проста робім тое, што ў нашых сілах.
К.Ч.: У мяне трошкі іншае меркаванне. Можа быць, пакуль і не трэба закранаць вопыт агрэсараў. Мне здаецца, ёсць у нашым грамадстве нейкія тэмы, праблемы, у адносінах якіх людзі павінны прыняць пэўны бок, вызначыць, што ёсць рэчы недапушчальныя, той жа гвалт, фізічны, маральны, псіхалагічны. Калі мы зараз прадставім у спектаклі пазіцыю агрэсара, вядома, гэта будзе пазіцыя, у якой ён апраўдвае сябе, як апраўдвае яго і грамадства. Падаць гэтую пазіцыю на адным узроўні з гісторыямі людзей, што перажылі гвалт, значыць паказаць, што ў нас нібыта няма адназначнага стаўлення да праблемы. А мне б хацелася данесці думку, што гвалт — гэта недапушчальна, і трэба рухацца ў тым накірунку, каб і іншыя зразумелі, што гэта недапушчальна, каб мы пачалі змяняць адносіны да гвалту і людзей, якія яго прымяняюць. І каб яго ў выніку станавілася менш.

— Зразумела, што ў вас ёсць агульная вызначаная пазіцыя да тэмы спектакля — непрыняцце гвалту. А наколькі складана было падчас работы эмацыянальна не падключацца да гісторый гераінь, не ўключаць асабісты досвед ці досвед знаёмых, родных?

В.М.: Не падключацца немагчыма, і ў гэтым няма нічога благога. У дадзеным выпадку ўласны досвед і досвед блізкіх, калі ён ёсць, толькі ўзбагачаў сітуацыю. І гэта вельмі добра, калі мы гаворым пра тое, што нас турбуе, што нам баліць. Размова ў такім выпадку робіцца больш ёмістай, глыбокай, сур’ёзнай.

К.Ч.: Перад тым, як сустракацца з жанчынамі з шэлтара «Радзіславы», мы праходзілі інструктаж з псіхолагам: як трэба весці размову, якія пытанні лепш не задаваць. І яна нам казала, што калі мы разумеем чалавека, калі можам падзяліцца з ім асабістым вопытам, — гэта добра, бо дапамагае ахвярам гвалту прыняць уласны досвед. Калі ты бачыш, што гэта нейкая агульная праблема, то перажыць і прыняць свой боль прасцей.

— Што было самым цяжкім у рабоце над спектаклем?

К.Ч.: Першы кантакт. Калі табе даюць нумар тэлефона, а ты проста сядзіш і не можаш наважыцца набраць яго. Думаеш: «Што зараз творыцца з гэтым чалавекам? Можа ён зараз настолькі пакутуе, што не ў стане размаўляць?». Мая гераіня як раз тады жыла ў шэлтары, і я не ведала, чаго чакаць ад сустрэчы. Таму пазваніць і сустрэцца было самым складаным.

В.М.: Я згодная з Кацяй. Я не была ў шэлтары, але сустракалася з маладым чалавекам, трансгендарам, у якога брала інтэрв’ю. Я бачыла яго да гэтага, і мне здавалася, што я падрыхтаваная да сустрэчы, што сітуацыя будзе дастаткова прадказальнай. Але менавіта гэта было самым страшным: перажыць інтэрв’ю і гісторыю чужога жыцця, да якой, мне здаецца, немагчыма быць гатовай. Складана было і знаходзіцца ў полі гэтых гісторый, псіхалагічна аднаўляцца пасля работы, бо абстрагавацца ад сабранага матэрыялу нельга, за ім — рэальныя людзі, гэта не прыдумкі.

— Ці падтрымлівалі вы пасля паказа «Сховішча» кантакт з гераінямі сабраных гісторый, сачылі за зменамі ў іх жыцці? Будуць яны адлюстраваны ў «Родных людзях?»?  

В.М.: Калі мы пачыналі работу над «Роднымі людзьмі?», то дамовіліся, што мусім сустрэцца з усімі гераінямі і даведацца, што з імі адбывалася. У некага жыццё за гэты год больш-менш склалася, у кагосьці, на жаль, не. Нехта да гэтага часу не змог перажыць сваю траўму і знаходзіцца ў ёй. Адну з гераінь мы так і не знайшлі, яна вярнулася на радзіму, ва Украіну, і кантактаў з ёй няма.
 
К.Ч.: Я сустракалася са сваёй гераіняй непасрэдна перад тым, як мы пачалі працу над «Роднымі людзьмі?», і гэта было нашмат прасцей, чым у першы раз, хоць усё адно было боязна: раптам чалавеку ўсё так жа дрэнна? Аднак падчас нашай сустрэчы яна нават візуальна была іншым чалавекам! У яе жыцці і цяпер хапае розных праблем, але прагрэс відавочны. Гэта радуе, дае спадзеў, што ўсё ж ёсць выйсце, і праца, якую робіць шэлтар, «Радзіслава», мы, — не дарма. Гэта здараецца не з усімі, але прыемна назіраць за пазітыўнымі зменамі ў жыцці чалавека.

В.М.: Па розных меркаваннях не ўсе змены, што адбыліся ў жыцці гераінь, мы адлюстроўваем у спектаклі. Дзесьці нам здаецца больш правільным паставіць кропку ў канкрэтнай гісторыі ў той момант, калі жыццё здавалася невыносным, каб узмацніць эфект уздзеяння на гледача, а некаторыя гісторыі, наадварот, маюць дастаткова шчаслівы фінал.
Каманда лабараторыі сацыяльнага тэатра ECLAB, фота Тані Брагінскай

Каманда лабараторыі сацыяльнага тэатра ECLAB, фота Тані Брагінскай

— І ўсё ж праблема, якую вы закранаеце ў «Родных людзях?», вельмі складаная і балючая...

К.Ч.: Можа, у гэтым таксама ёсць пэўная праблема, што мы ўспрымаем тэму сямейнага гвалту як складаную і баімся яе? Можа варта з гэтым працаваць, пераконваць людзей, што не трэба баяцца даведвацца пра сямейны гвалт, прыходзіць на спектакль, абмяркоўваць праблему, спрабаваць неяк яе вырашаць? Не трэба заплюшчваць вочы. Ужо гэта будзе крокам наперад.



Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook!