Тарас: «Культура ім не патрэбна. Таму хай гуляюць у хакей»

Пасля паўгадавога перапынку аднавілася серыя «100 Выдатны дзеячаў беларускай культуры». Якой самай эратычнай паэтцы Беларусі прысвечана адна з кніг, хто ўгаварыў Машэрава ня зносіць Верхні горад і чаму не можа знайсці аўтараў, распавёў «Салідарнасці» заснавальнік серыі гісторык Анатоль Тарас.
— З чым была звязаная затрымка? Здавалася, вы так лёгка выйшлі на фінішную прамую, выдаўшы 80 кніг пра вядомых беларусаў, і раптам цішыня.

— Так, такога вялікага перапынку яшчэ не было. Праблема складалася ў тым, што друкарня Дома друку ўзняла расцэнкі на свае паслугі. І калі папярэдняе 80 брашур па сабекошце зводзіліся па нулях або з мінімальна дапушчальным стратай, то цяпер яны сталі проста стратнымі. У выніку выдавецтва дало зразумець, што грошай няма і ў бліжэйшыя месяцы не прадбачыцца. Стала ясна, што трэба разлічваць з астатнімі 20 брашурамі выключна на ўласныя сілы.

Мы сталі збіраць грошы са сваіх заробкаў, сваіх пенсій. У выніку неяк наскрэблі на выданне 10 брашур. Праўда, ужо не накладамі па 500 асобнікаў, а ўсяго толькі па 40. Але кніжкі ёсць, яны разнесеныя па ўсіх нашых галоўных бібліятэках. Можа, з дзясятак паступіць у продаж. І, вядома, калі сітуацыя нейкім чынам зменіцца, то мы заўсёды гатовыя дадрукаваць.

— А чаму вы не звярнуліся да спонсараў?

Я займаюся гэтай серыяй з 2012 года, і мая праца пераканаўча паказала, што нікому ў нашай выдатнай краіне па сутнасці, а не на словах, справы да культуры няма. Гэта тычыцца не толькі дзяржавы. Нашы «змагары» загразлі ў местачковых разборках паміж сабой, спрэчках, зайздрасці, хто больш правільны, хто больш няправільны, у іншых жа проста няма грошай.

Але не хачу пра сумнае. Галоўнае, што кніжкі выйшлі. Яны прысвечаны людзям, чый ўнёсак у нашу культуру велізарны, але пра якіх альбо нічога наогул не напісана, альбо напісана вельмі мала.

— Серыя амаль завершана, імёны вызначаны, а ёсць хтосьці, каго вы б жадалі ўключыць у гэтую сотню вядомых беларусаў, але па нейкіх прычынах не ўключылі?

Мы пішам толькі пра людзей двух апошніх стагоддзяў — 19 і 20. Прычым аб людзях, якія пайшлі з гэтага жыцця. Хоць мне неаднаразова прапаноўвалі напісаць пра нашых жывых. Але нават за гэтыя дзвесце гадоў людзей, годных, каб ім была прысвечана кніга, шмат. Можна было набраць і 200 персон, і 300, і нават больш.

Але тут іншая праблема: а хто будзе пісаць? Бо наша серыя ўся робіцца на грамадскіх пачатках. Аўтары ганарар не атрымліваюць, як і вярстальнік, мастак, які робіць вокладкі, я як укладальнік-рэдактар. Толькі карэктару мы вымушаныя плаціць па самых мінімальных стаўках.

Я многім прапаноўваў напісаць, але як толькі чалавек пазнае, што гэта бясплатна, то адразу: «Ну што вы, Анатоль Яфімавіч, у мяне ж сям’я, мне трэба дзяцей карміць». Таму апошнія дзесяць брашур робім мы з Андрэем Мельнікавым — нам, відавочна, есці не так хочацца.

Застаецца чакаць, што пасля нашай смерці пра нас і нашу самаадданую працу нехта напіша брашуру, таму што ні грошай, ні медалёў, ні прэмій пры жыцці чакаць не даводзіцца.

Нешта новае атрымалася адкрыць для сябе, працуючы над біяграфіямі цяперашніх 10 дзеячаў?

Напрыклад, для мяне было адкрыццём тое, як адлюстраваў Андрэй Мельнікаў Канстанцыю Буйло. Ён назваў яе самай эратычнай паэткай Беларусі. Я стаў чытаць — і праўда. Яна пісала вельмі інтымныя вершы. Мяне таксама ўразіла яго зацвярджэнне, што Максім Гарэцкі — пісьменнік-містык — вось ужо не думаў.

Пра паэта Сяргея Новіка-Пяюн я ў прынцыпе ведаў, але ў кнізе гэта паказана яшчэ больш сканцэнтравана, што ён, як той зіцстаршыня Фунт, пры паляках сядзеў, пры бальшавіках сядзеў, пры немцах сядзеў. І ўсюды працягваў пісаць вершы. Ён пісаў вершы і ў сталінскім канцлагеры, і ў нямецкай турме, чакаючы расстрэлу, і ў польскай турме, і ў польскай спасылцы. І на злосць усім пражыў 88 гадоў. Малайчына!

Або ўзяць таго ж мастака Віктара Сташчанюка. Гэта быў сціплы чалавек, хоць вельмі шмат зрабіў. Як аказалася, у яго нават не было мастацкай адукацыі, ён скончыў гандлёвы тэхнікум у Наваградку. Уся ягоная мастацкая адукацыя — гэта студыя выяўленчага мастацтва ў Мінску. Але ён апынуўся таленавітым чалавекам, працаваў у архітэктурным інстытуце і рабіў вельмі добрыя гісторыка-архітэктурныя кампазіцыі, маляваў ілюстрацыі да кніжак.

І, дарэчы, гэта Сташчанюк выратаваў наш Верхні горад. Бо пры Машэраву збіраліся цалкам зносіць усе гэтыя нешматлікія пакінутыя будынкі. Сташчанюк разам з Уладзімірам Караткевічам прабіўся на прыём да Машэрава, прынёс рулоны лістоў з планіроўкай і пераканаў-такі не рабіць гэтага. Хоць за знос асабліва выступаў тагачасны міністр культуры. Такія вось у нас міністры культуры.

— А пра каго асабліва было цікава пісаць?

Я вельмі хацеў напісаць брашуру аб фотамастаку і этнографе Яне Булгакаве. Зацікавіўся ім пасля таго, як прачытаў кнігу яго ўспамінаў «Край дзіцячых гадоў». Я рэкамендую кожнаму яе пачытаць, каб зразумець, што мы страцілі ў плане культуры. Пралетарыі і сяляне, што да іх далучылісяда іх сяляне практычна знішчылі шляхту, потым сталінскія чэкісты дабілі ацалелых, і ў выніку ў нас няма патомны інтэлігенцыі. Сялянская культура, якая ўсюды апяваецца, была і ёсць прымітыўная. А чытаючы ўспаміны Булгака, разумееш, які цудоўны свет сышоў. На жаль, назаўсёды.

Таму з усіх кніжак для мяне самая дарагая майму сэрцу менавіта брашура аб Булгакаў. Але ў цэлым усе кнігі атрымаліся цікавыя. Пяць з іх напісаў Андрэй Мельнікаў, чатыры я, яшчэ адну пра Барыса Сачанкі зрабіў Анатоль Астапенка.

Нам удалося, і я лічу нядрэнна, у мінімальны аб’ём ўціснуць максімальна ўсё, што можна сказаць пра гэтага чалавека як творцы. А брашуры аб мастак і скульптары, нягледзячы на ​​маленькі аб’ём, вельмі добра праілюстраваны. Напрыклад, у кнізе пра Уладзіміра Жбанава дадзены практычна ўсе яго скульптуры, якія стаяць у Мінску, Маладзечне і іншых гарадах. Калі казаць пра Сташчанюка, то прадстаўлены ўсе яго рэканструкцыі. Тое ж самае тычыцца Яўгена Куліка. Таму я без ілжывай сціпласці магу сказаць, што брашуры нашы маленькія ды удаленькая.

Праблема, што нашы людзі так-сяк яшчэ чытаюць пра тых, пра каго чулі, а жадання даведацца нешта новае ў іх чамусьці няма. І наогул, робячы гэтую серыю, я зразумеў, што наша культура ўсур’ёз нікога не цікавіць. На хакейную каманду або нават на амерыканскі футбол дзяржава грошы яшчэ можа даць, а на кніжкі няма. Культура ім не патрэбна, што ж хай гуляюць у хакей.

Але нягледзячы ні на якія перашкоды, мы давядзем гэтую серыю да канца. Тым больш што ўжо засталося зусім няшмат — усяго 10 кніг. Персаналіі ўсе вызначаныя. Думаю, у сакавіку мы іх выдадзім, з нагоды чаго задаволім вялікае весялосьць з песнямі і танцамі.

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook!

  • Апошняе на сайце
,

Больш цікавага на «Новым Часе»: