Беларусы і расіяне: ці адзіны народ?

Сёння 80-гадовы юбілей святкуе наш аўтар, вядомы этнограф, прафесар, доктар гістарычных навук Віктар Цітоў. Гэты артыкул Віктар Сцяфанавіч напісаў для НЧ у студзені 2017 года. Але з таго часу тэма, здаецца, менш актуальнай не стала.

Выхад паўстанцаў 1863 года з Гародні. L’iIIustration, v.41 1863-№1053

Выхад паўстанцаў 1863 года з Гародні. L’iIIustration, v.41 1863-№1053



Як уяўлялі сабе беларусаў-літвінаў расійскія аўтары ў ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя? З большага, ад моманту захопу беларускіх зямель Расійскай імперыяй пасля падзелаў Рэчы Паспалітай з нас намагаліся зрабіць людзей другога гатунку.

Расійская палітычная вярхушка ўспрымае ўкраінцаў, беларусаў і расіян як адзін народ. Асабліва адметна, гэтыя палітыкі і культурныя дзеячы — не імперыялісты, не рэакцыянеры, не цемрашалы, гэта зусім цывільныя людзі, некаторыя атрымалі адукацыю ў прэстыжных заходніх універсітэтах. Яны ўпэўненыя, што Расія, Украіна і Беларусь — гэта адна тэрыторыя, «але так гістарычна склалася, што дзве вобласці (Украіна і Беларусь) выдзеліліся ў асобныя дзяржавы. Так бывае. Былі ж дзве нямецкія дзяржавы. Зараз — тры расійскіх дзяржавы: Маларосія, Беларосія і Вялікаросія. Калі-небудзь і гэта пройдзе»… — перакананы галоўны рэдактар «Эха Масквы» Аляксей Венедыктаў.

Тэксты і думкі падобнага зместу апошнім часам часта блукаюць у расійскіх СМІ і палітычнай літаратуры ў сувязі з падзеямі на Украіне. Звяртае на сябе ўвагу тая самаўпэўненасць і публіцыстычная лёгкасць, з якой аўтар праводзіць аналогіі і гістарычныя паралелі паміж нямецкімі і «расійскімі» дзяржавамі: «Так бывае… Калі-небудзь і гэта пройдзе». Беларусь і Украіна як дзяржавы для Венедыктава, як і наогул для Крамля і расійскай палітычнай эліты, — гэта гістарычнае непаразуменне.

Заўважым, што Адольф Гітлер у свой час лічыў і Аўстрыю часткай Германіі, і гэта было дастатковай падставай, каб далучыць яе да Германскага Рэйха.

Такога кшталту непаразуменні і парадоксы з’явіліся не сёння. Яны сустракаліся ў расійскім друку і сотню гадоў таму. Сітуацыя ва Украіне і паспешнае далучэнне Крыма агалілі старыя праблемы і паказалі цану імперскіх ідэалагем аб Вялікай Русі і трох брацкіх народах, якія тая нібыта «з’яднала навекі».

Адначасна тут узнікае мноства пытанняў. Адно з іх — што гэта за народы-этнасы — рускія, украінцы і беларусы, аб паходжанні і ментальнасці якіх спрачаюцца навукоўцы і палітыкі вось ужо на працягу болей за два стагоддзі з часоў падзелу Рэчы Паспалітай і далучэння тагачаснай Літвы (ВКЛ) да Расійскай імперыі?

Рэлігія і мова

Асноўным крытэрам этнічнай ідэнтыфікацыі мясцовага насельніцтва пасля далучэння беларускіх зямель да Расіі была рэлігія: усе каталікі і грэка-каталікі (уніяты) лічыліся палякамі, а праваслаўныя — рускімі. У той час гэта быў свайго роду кампраміс паміж заходняй і ўсходняй (расійскай) цывілізацыйнымі плынямі — хаця ён і не адпавядаў еўрапейскім стандартам, навуковым крытэрам нацыянальнай ідэнтыфікацыі.

Да грэка-каталікоў (уніятаў) адразу пасля падзелаў яшчэ не было адкрытай і трывала вызначанай афіцыйнай пазіцыі. Лагічна было называць іх, па старой памяці, літвінамі. Але ж гэта супярэчыла імперскай ідэалогіі заходнерусізму, якая не прызнавала беларусаў-літвінаў за самастойны народ.

Пасля скасавання ўніяцкай царквы і пераводу масы сялянства, а часткова і дробнай шляхты ў «рускую веру», большасць насельніцтва Беларусі была гвалтоўна аднесена да рускай народнасці.

Пасля паўстання 1863 года разам з узмацненнем русіфікацыі і змены этнасацыяльнай палітыкі ў бок саступак сялянству асноўным крытэрам этнічнай ідэнтыфікацыі станавілася не рэлігія, а мова.

Менавіта ў гэты час польская мова, паводле царскага ўказа, была забаронена ў афіцыйным ужытку і сістэме адукацыі, адзінай дзяржаўнай мовай прызнавалася руская. Такім чынам русіфікацыя распаўсюджвалася на сялян-каталікоў і дробную шляхту — усіх, хто размаўляў на мясцовым беларускім «наречии».
Касінеры

Касінеры

Мова як ідэалогія

Выхадзец з мясцовага ўніяцкага асяроддзя Павел Баброўскі звяртаў асобую ўвагу на мясцовы фальклор і родную мову, якую лічыў асноўным паказчыкам, «які адрознівае адзін народ ад другога, бо мова — нібы родавы герб, што перадаецца народу ў спадчыну ад яго продкаў, яна з’яўляецца люстэркам, у якім выразна адбіваецца яго характар, мараль і нават цэлая гісторыя краю; мова жыве з народам, разам з ім развіваецца і памірае».

Аднак ідэалагічны падтэкст разважанняў аўтара не дазволіў яму быць паслядоўным. Ігнаруючы іншыя характэрныя адзнакі этнічнай прыналежнасці, у прыватнасці, нацыянальную самасвядомасць, радавод і сямейнае паходжанне, аўтар залічыў да рускага народа ўсіх тутэйшых сялян (у тым ліку і каталікоў), якія размаўлялі па-беларуску, а каталіцкую шляхту і невялікую частку мяшчан, што размаўлялі па-польску, аднёс да палякаў.

Гэта якраз і было ўвасабленнем ідэалагічнай канцэпцыі заходнерусізму на практыцы. Такога кшталту метадалагічныя (дакладней, ідэалагічныя) падыходы шырока ўжываліся ў гістарычных і этнаграфічных працах другой паловы ХІХ — пачатку ХХ стагоддзя. З-за гэтага нярэдка стваралася сітуацыя абсурду: сваякі, чальцы адной сям’і (родныя браты, адзін — каталік, другі — праваслаўны) афіцыйна станавіліся прадстаўнікамі розных нацый!

У шматлікіх публікацыях, якія знаёмілі расійскую грамадскасць з Беларуссю, стала фігуруе зыходны пастулат аб адзінай зямлі Рускай, што складаецца з трох частак: Вялікай Русі (або Вялікаросіі), Малай Русі (Маларосіі) і Белай Русі (Беларусіі).

У папулярнай кнізе «Сярод балот і лясоў», выдадзенай у пачатку ХХ стагоддзя (аўтар М. Гуленка) чытаем: «Рускі народ падзяляюць на тры сям’і — вялікарусаў, маларосаў і беларусаў… Размаўляюць яны ўсе па-руску, але на трох розных дыялектах (літаральна — «наречиях»)». І далей: «Больш за сто гадоў таму ўся Беларусь зноў была вернутая Расіі».
Калядоўшчыкі. Горацкі павет, 1903 год

Калядоўшчыкі. Горацкі павет, 1903 год

«По наружности…»

Зыходзячы з ідэалагічнай канцэпцыі заходнерусізму, расійскія аўтары падкрэслівалі адзінства Русі і яе славянскага народа — вялікарусаў, беларусаў, маларосаў. Аднак, калі гаворка заходзіла пра канкрэтны вобраз (тыпаж) беларуса і яго духоўны склад, дык тыя ж аўтары малявалі тып беларуса, які прыкметна адрозніваўся ад «велікаруса».

Каб захаваць дакументальнасць падачы, некаторыя тэксты расійскіх аўтараў прывядзём у арыгінале.

Р. Папоў у «Чытаннях для войск і народа» (1879) піша: «Даже по самой наружности своей белорусы во многом отличаются от великорусов и малороссов. Белорусы по большей части среднего роста, часто и того менее, приземисты, одутловаты с лица, которое всегда круглое, часто без бороды, вообще жидкобороды и имеют обыкновенно глаза серые и волосы русые. В 40, много 50 лет белорус выглядит совершенным стариком, особенно женщины, которые стареют весьма рано, хотя в молодости многие из них отличаются и свежестью и красотою».

Папоў паўтарае тое, што пісаў А.М. Семянтоўскі ў кнізе «Этнаграфічны агляд Віцебскай губерні» (1872). Такое ж вызначэнне этнаграфічнага тыпу беларуса праходзіць і праз шэраг афіцыйных выданняў з грыфам «Разрешено цензурой». Паўтараецца яно і ў артыкуле «Беларусы» вядомага энцыклапедычнага слоўніка Бракгаўза і Ефрона: «По наружности белорус резко отличается от великоруса. Он редко бывает более среднего роста, а часто менее; скорее приземист, чем строен; одутловат; волоса русые; глаза малооткрытые, как бы вдавленные, чаще всего серые; лицо круглое. В 40, много в 50 лет белорус выглядывает совершенным стариком…»

Падобны ці блізкі да яго антрапалагічны тып беларуса з «мастацкім ухілам» і суб’ектыўнымі (асабістымі) эмацыйнымі ацэнкамі, малюе аўтар брашуры Е.Э. Сно «У балотах Палесся». «Белорус, — піша ён, — нисколько не похож на своего родного брата — великоруса. Перед нами — маленький человечек с белокурыми волосами, светлыми глазами, с бледным маловыразительным лицом, оттененным жиденькой бородкой. Этот тщедушный человек представляет полную противоположность сильной, коренастой фигуре великоросса; также и лицо его, добродушное, с робким взглядом, не похоже на лицо великоросса, выражающее большей частью степенное достоинство».

Далей аўтар са спагадай апісвае бедную хату селяніна, яго сціплы побыт і харчаванне. Аднак яго аповед пра незайздросную долю беларуса нярэдка набывае характар гратэску: «Стены (в доме) окружены лавками, сделанными очень неумело, часто кривоногими… У белорусов нет никаких способностей к ремеслам, и это отзывается на всем его хозяйстве. В этом отношении белорус также не похож на великоросса, который, как говорится, — «на все руки мастер».

Гаротны стан мясцовых сялян, беднасць, забітасць, абыякавасць да жыццёвых абставін прыхільнікі афіцыйнай школы заходнерусізму вытлумачвалі цяжкім гістарычным мінулым беларускага народа, які доўга трываў пад гнётам Літвы і панскай Польшчы.

Тут варта нагадаць, што пасля падзелаў Рэчы Паспалітай і далучэння Беларусі да Расійскай імперыі прайшло больш за стагоддзе. А эканамічнае становішча мясцовага працоўнага люду, яго паўсядзённы ўклад (калі зыходзіць з гэтых натуралістычных апісанняў) нібы засталіся на першабытным узроўні.
Жабракі-лірнкі, 1911 г.

Жабракі-лірнкі, 1911 г.

Пан сахі і касы

Экстрапаляцыя ідэалогіі заходнерусізму, як і іншых вялікадзяржаўных канцэпцый, на гуманітарныя навукі была жорсткім цэнзурным патрабаваннем для даследчыкаў гісторыі, мясцовай этнаграфіі, вусна-паэтычнай творчасці. Як ні дзіўна, падобная формула захоўвалася на працягу многіх дзесяцігоддзяў, у тым ліку і ў савецкую эпоху.

Але ад «афіцыйна-цэнзурнага» вобразу беларуса адрозніваюцца краязнаўчыя нататкі тых, хто жыў сярод народа і меў магчымасць непасрэдна назіраць паўсядзённы побыт жыхароў, працоўны і святочны рытм жыцця, паводзіны ў розных жыццёвых сітуацыях, духоўныя памкненні, інтарэсы, звычаі. Іван Эрэміч бачыў у экзатычных абразках Палесся, у немудрагелістым і практычна вывераным ладзе жыцця беларуса-палешука, як і ў спосабах уладкавання культурнага асяродку, манеры апранацца і інш., рацыянальны кансерватызм і мэтазгоднасць, адвечную гармонію мясцовых жыхароў і прыроды. «Стагоддзі праляцелі над імі, амаль не закрануўшы іх сваім разбуральным крылом. І ў вядзенні дамашняй гаспадаркі, і ў будаўніцтве хаты, і ў мове, і нават у правах і звычаях — усё ідзе так, як гэта было ў часы дахрысціянскія».

Аўтар з цеплынёй узнаўляе духоўны склад палешука, надзяляе яго лепшымі маральнымі якасцямі. «Паляшук, — піша ён, — істота даволі добрая, адкрытая, паслухмяная, удзячная, цнатлівая, цярплівая, працалюбівая. Паляшук вельмі рэдка наносіць крыўду, яшчэ радзей помніць яе… Ён падзеліцца з бедным апошнім кавалкам свайго чорнага хлеба… У выпадку цяжкасці жыццёвай ношы, вы не пачуеце ад палешука ні папрокаў, ні стогнаў. Цярплівасць, з якой ён нясе крыж свой, унікальная… Працавітасці палескага прасталюдзіна нельга не надзівіцца. Ён працуе не толькі з ранку да вечара, але і раніцай, і вечарам, і нават уначы».

Нават дзіўна, што праца І. Эрэміча была надрукавана ў часопісе «Вестник Западной России» (1867), які зусім не славіўся дэмакратычнымі традыцыямі.

Не менш пераканаўча і праўдзіва, хоць і з прыязным гумарам, падае замалёўкі этнаграфічнага тыпу беларусаў-літвінаў, карэнных жыхароў міжрэчча Сожа і Дзясны, Марына Косіч. Яна звяртае ўвагу на багацце і непаўторную архаіку вусна-паэтычнай творчасці, народны характар і этнічную псіхалогію, пластычнасць і вобразнасць мыслення, адаптацыю да існуючай этнасацыяльнай рэчаіснасці. «Літвін, — піша яна, — з выгляду непаваротлівы, рухі яго замаруджаны, ходзіць, «як пень праз калоду», непрадпрымальны, бестурботны, аднак пры неабходнасці працуе шмат для свайго пражытку. А як толькі міне крайняя патрэба, заўсёды лічыць за лепшае пагуляць, чым шукаць заробкаў». Аднак жа на падзёншчыне, заўважае Косіч, літвін робіць «абы як, цяп-ляп», «робе і паглядае, як вол з-пад ярма; цюкне разоў паўдзісятка, ды барджэй люльку ў зубы».

Шмат увагі яна надае звычаям і абрадам, дапасаваным да каляндарных свят, народным песням і аўтэнтычным мясцовым гаворкам. «Змусьце беларускую жанчыну, — піша яна, — расказаць што-небудзь, услухайцеся ў гэтую мову, і вы знойдзеце ў ёй своеасаблівую мяккасць і лёгкасць гукавых спалучэнняў».

Аналагічныя характарыстыкі беларусаў мы сустракаем у П. Баброўскага, М. Без-Карніловіча, М. Дамантовіча, Р. Эркерта і іншых расійскіх аўтараў. М. Дамантовіч вылучаў чарнігаўскага літвіна ў асобы этнаграфічны тып, што складае «супрацьлегласць стэпавіку», жыхару паўднёвай часткі губерні. Ён адзначае незвычайную вынослівасць мясцовага літвіна ў экстрэмальных сітуацыях, кемлівасць, хітрасць, мудрагелістасць у адказах, суровасць і «апатычную бестурботнасць».

* * *
Мінула паўтара стагоддзя — час немалы нават па гістарычных мерках, аднак цяпер з вуснаў расійскіх палітычных і культурных дзеячаў зноў гучаць словы пра ўкраінцаў, беларусаў і расіян як адзін народ, нібыта гістарычна з’яднаны навекі — тэзы, што не адпавядала навуковым крытэрам нацыянальнай ідэнтыфікацыі яшчэ стагоддзі таму.

Калектыў «Новага часу» шчыра віншуе Віктара Сцяфанавіча з Днём народзінаў! Жадаем моцнага здароўя, шчасця і дабрабыту ў сям'і, творчага плёну.

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook!

Абмеркаванне:

  • Anatol Starkou
  • 2018-11-15 18:27:02
Асіліў толькі два разьдзелы. Сто пяццот працэнтаў гэта пісаў прапагандыст, а не навукоўца. Звычайны бел-чырвона-белы прапагандыст.
  • Anatol Starkou
  • 2018-11-15 21:51:40
Тлумачэнне.
Чытаем разам артыкул: навукоўца, аўтар артыкула, цытуе нам Великого Русского Ученого галоўнага рэдактара «Эха Масквы» Аляксея Венедыктава в первой части, а во второй глаголит о церкви и костеле. Меня только на эти две части хватило, а потому мой вывод: это писал белорусский пропагандист, а не ученый.
  • АП
  • 2018-11-15 23:28:26
Ад вас гэта лепшая рэкамендацыя артыкулу! "Значит надо брать" (ц)
  • Anatol Starkou
  • 2018-11-15 23:55:47
Не. Я ўсё вышэй сказаў па-даросламу, сур'ёзна.
А вам, што не паднясе НЧ усё будзе за першы б-ч-б сорт.

Беларус ты ці рускі - ў душы. З беларусам ты ці з рускім - ў душы. А калі ты б-ч-б беларус, то ты б-ч-б беларус. Калі ж ты ч-з беларус, то ты ч-з беларус.

А беларус заўжды беларус. Душа ў яго беларуская. А не прапагандыская.
  • Anatol Starkou
  • 2018-11-16 00:12:02
Лет 15 назад в Бруклине молодой парень (21 год) из Киева за обедом рассказал мне по своей инициативе свою историю. У него дедушка еврей, мама соответственно наполовину украинка, а он на четвертинку еврей и на остальное украинец. Дед их семью пригласил в Штаты. Они приехали и остались. Окопались. Дед говорит парню: "Пойдешь в синагогу." А он мне (наболело видать): "Не хочу! Я христианин!", - и показывает мне белорусу не родне крестик на шее. Я ему: "Ты сам кем себя считаешь - евреем или украинцев?" - "Украинцем." - "Вот тебе и ответ - хочешь иди в синагогу, а хочешь будь украинцем."
  • Anatol Starkou
  • 2018-11-16 01:45:38
ЗАВЕЩАНИЕ

Як памру, то пахавайце
Ля прыступкаў Нашай Нівы,
Каб заўжды было чуваць мне
Ўсё і ўся о русском мире.

© Anatol Starkou
November 15, 2015 at 10:18 AM
  • Anatol Starkou
  • 2018-11-16 12:10:55
Я застаўся апошнім з беларусаў-магікан. Мне, беларусу, грамадзяніну Беларусі, шчыра кажу, не хочацца вяртацца на Бацькаўшчыну. Бо ад адной думкі, што ўбачу чалавек 100-200 бел-чырвона-белых змагароў, якія ідуць да Курапатаў пад бел-чырвона-белым сцягам, становіцца на душы невыносна цяжка. Перабалеў я бел-чырвона-белым. Таму апошні з беларусаў-магікан. Таму назаўсёды застануся ў Штатах.
  • annav
  • 2018-11-16 19:46:37
пенсию переводи и возвращайся -погоняй этих бчб
  • Annav
  • 2018-11-16 19:45:17
модератору-администрции: почему нет версии на русском языке? или вы в и в конституцию Белоруссии не верите?..
  • annav
  • 2018-11-16 19:48:15
Беларусы і расіяне: ці адзіны народ? нет конечно. Россияне -это 180 национальностей, а русские и белорусы-один народ. как бы вы этого не хотели..
  • Rip vanvincle
  • 2018-11-17 08:42:51
Беларусь - это территория, население которой думает по-русски, говорит по-русски, читает по-русски, слушает русскую музыку, смотрит кино на русском,знает культуру и историю Руси лучше, чем свою, знает нынешних политических деятелей России лучше, чем собственных... И при этом, почему-то называется отдельным национальным государством.
  • Январь
  • 2018-11-17 19:34:34
Знать и быть- это мокрое и тёплое.
  • Иван
  • 2018-11-18 19:14:37
Походу это рассеяна хоть думать как русы хоть таковыми не являються
  • Андрон
  • 2018-11-19 14:20:32
Компромиссный вариант таков: народы очень близкие, но не один и тот же.
  • Anatol Starkou
  • 2018-11-19 15:05:13
Пропаганда РФ и РБ очень близкая, но не одна и таже. А народы разные. Близкие, но разные.