«Я ніколі не прабачу бальшавікам іх злачынстваў»

Падзеі верасня 1939 года і саветызацыя заходніх абласцей БССР па сёння застаюцца малавядомымі старонкамі айчыннай мінуўшчыны. У гэтым кантэксце вялікую ролю адыгрываюць успаміны сведак эпохі, якія нягледзячы на свой узрост, могуць распавесці факты злачынстваў савецкай сістэмы. Адным з такіх людзей з’яўляецца 88-гадовы жыхар вёскі Малэйкаўшчына, што пад Лідай, Станіслаў Алаізавіч Ушакевіч.

Станіслаў Алаізавіч Ушакевіч


Ён спрычыніўся да аднаўлення шматлікіх гістарычных помнікаў і пахаванняў Лідчыны, а таксама прывёў у належны стан месца спачыну трох польскіх афіцэраў, якіх забілі чырвонаармейцы ў верасні 1939 года.

Вайсковае злачынства

«Калі 17 верасня 1939 года Саветы перайшлі мяжу, на кардоне былі баі. Але бальшавікі хутка прасоўваліся. Пад Лідай, у вёсцы Бердаўка, яны ўзялі ў палон польскіх афіцэраў і пагналі іх у горад. Калону суправаджалі жаўнеры НКУС, якія паводзілі сябе як злачынцы. Ля Навасёлак бальшавікі аддзялілі ад натоўпу чатырох чалавек і адвялі на ўзбочыну. Адзін з іх, польскі капітан, зразумеў, што справа пахне газай, — і пабег. Чырвонаармейцы стралялі, але не трапілі.

Па гэтай дарозе гналі польскіх палонных у верасні 1939

Трох, што засталіся, расстралялі побач з дарогай. Казалі, што з забітых знялі боты. Ахвяр тут жа закапалі, а пазней мясцовыя жыхары зрабілі там агароджу. Пасля вайны на месцы трагедыі павысякалі лес, і магіла была амаль знішчана.

Калі Савецкі Саюз разваліўся, я вырашыў аднавіць тое пахаванне. Першапачаткова магіла была “нагамі наперад”, але потым мы зрабілі яе “да шашы”. Калі шукаў дакладнае месца таго пахавання, то звярнуўся да аднаго, другога сведкі — і тыя паказалі месца. У мяне застаўся крыж, які я рыхтаваў на пахаванне брата, я яго прывёз на тое месца і паставіў», — узгадвае Станіслаў Алаізавіч.

Пахаванне польскіх афіцэраў ля Навасёлак

Паводле ўспамінаў іншых мясцовых жыхароў, тады ахвярамі бальшавікоў сталі афіцэры польскага Корпуса аховы памежжа. Кажуць, што побач з магілай яшчэ доўга сядзеў службовы сабака, які чакаў гаспадароў.

Пахаванне польскіх афіцэраў ля Навасёлак

«Вызваліцелі» ідуць

У 1939 годзе Ушакевічу было 8 гадоў, але ён выдатна памятае падзеі, звязаныя з далучэннем Заходняй Беларусі да БССР.

«Я родам з-пад Юрацішак, з вёскі Такарышкі. Пакуль не пабудавалі новую трасу Гродна — Мінск, праз наш населены пункт ішла дарога на сталіцу Беларусі. Памятаю, як дрэнна былі апранутыя савецкія жаўнеры. Доўгія шынялі, будзёнаўкі, рамяні брызентавыя, абмоткі. Мой бацька да вайны служыў у польскім Корпусе аховы памежжа. Дык заўсёды казаў, што войска — твар дзяржавы. І калі мы ўбачылі гэтых “вызваліцеляў”, то зразумелі, што нешта не тое адбываецца. Дарэчы, перад пачаткам Другой сусветнай вайны мой бацька зарабіў грошы і перакрыў дах нашай хаты бляхай. Калі гэта ўбачылі чырвонаармейцы, дык адразу пачалі крычаць, што мы “падкулачнікі”. 18 верасня 1939-га ў нашай хаце стаў нейкі савецкі штаб. Мы размовы іх чулі. Па сёння памятаю, што адзін з афіцэраў, дарэчы з Мінска, усё хваліўся, што набыў тут боты. Для іх гэта было шчасце незямное», — адзначае суразмоўца.

Жонкі і афіцэры КАП у Глыбокім, 1930-я гады

Бальшавіцкія агенты

У даваенны час сям’я Ушакевічаў жыла сапраўды на «мяжы цывілізацый».

«У гады Першай сусветнай вайны праз нашыя мясціны праходзіў руска-германскі фронт. Падчас аднаго з баёў палова вёскі згарэла. Немцы на галаву былі мацнейшыя за рускіх. Узвялі там умацаванні, пабудавалі вузкакалейку.

У выніку польска-бальшавіцкай вайны мы апынуліся ў Польшчы. У 1935 годзе нашая вёска пайшла на хутары. Людзі цешыліся, што ўрэшце асобна будуць гаспадарыць. Частка зямлі была ў полі, а частка — на багнах, ля Бярэзіны. Бацька мой тады атрымаў 12 гектараў. Дзед мой памёр рана, у 35 гадоў, яго ўкусіў шалёны сабака. Падчас Першай сусветнай ён быў фельчарам, і калі яго пакусалі, то сам лекаваўся. Паўгода працягнуў, цяжка паміраў. Майму бацьку давялося рана стаць на чале сям’і.

Жонкі і афіцэры КАП у Глыбокім, 1930-я гады


У 1930-я гады ў вёсцы былі два савецкія агенты — Ясь Гансоўскі і Кастусь Савіцкі. На няшчасце, гэта былі кумы майго бацькі. Яны “служылі” Савецкаму Саюзу. Людзі ў вёсцы бачылі, што гэтыя людзі аднекуль маюць нелегальныя даходы. І немалыя. (Дададзім, што бальшавікі сваім агентам плацілі вялікія грошы, і звычайна ў амерыканскіх доларах. — І.М.). Недалёка ад нас жыў рэзідэнт савецкай выведкі па прозвішчы Завадскі. Ён кіраваў падпольнай працай бальшавіцкіх агентаў з ліку мясцовых жыхароў. Гэты шпіён і завербаваў кумоў майго бацькі.

Польская ўлады і ксяндзы ў касцёлах казалі людзям, што савецкая ўлада грунтуецца на хлусні. Мой бацька адслужыў у КАП на мяжы з БССР і заўсёды казаў, што савецкая прапаганда хлусіць. Але ўсё роўна былі наіўныя людзі, хто верыў, што там, у Саветах, жывецца лепей, чым у Польшчы. Памятаю, бацька расказваў, што калі служыў памежнікам, то аднойчы ён з калегам нёс службу на мяжы, і тут ім на сустрэчу выйшаў савецкі памежны нарад. Вартавыя мяжы вырашылі… разам папаліць. “Капаўцы” дасталі папяросы, а савецкія “зялёныя фуражкі” пачалі рабіць самакруткі-карэньчыкі. Папалілі. А потым савецкія кажуць: “Вы прадаліся панам за гэтыя папяросы. Усё жыццё будзіце ў акупацыі. А мы, хоць і “карэньчыкі” палім, але лепей за вас жывем”. Павярнуліся і пайшлі да сябе», — падкрэслівае спадар Ушакевіч.

Пахаванне савецкіх агентаў

Калі 17 верасня 1939 года Чырвоная Армія перайшла мяжу, то Гансоўскі і Савіцкі селі на ровары і паехалі пад Валожын, сустракаць «чырвоных». «Яны чакалі бальшавікоў, верылі, што тыя ім рай прынясуць. А потым радасныя вярнуліся і паехалі ў маёнтак пана Вітальда Радкевіча, каб рабаваць. Сам гаспадар ужо паспеў збегчы, але ў Юрацішках яго забілі “рэўкамаўцы”. Завадскі, што да вайны быў бальшавіцкім рэзідэнтам, стаў старшынёй сельсавета. А тыя два агенты з нашай вёскі, што “чакалі на рускія танкі”, потым бальшавікам былі ўжо непатрэбныя. Яны думалі, што кар’еру зробяць, але тут ужо прыехалі чыноўнікі з усходу, і пра гэтых “змагароў супраць панскай улады” ўсе забылі. А калі немцы прыйшлі, то пра Савіцкага і Гансоўскага ўзгадалі. Увосень 1941 года абодвух арыштавалі і расстралялі як бальшавікоў».

Маёнтак Радкевічаў ля Такарышак


Першае кола пекла

Па меркаванні Станіслава Алаізавіча, адной з самых жудасных старонак перыяду саветызацыі заходніх абласцей БССР была дэпартацыя насельніцтва ў 1940 годзе.

«Тут шмат палякаў жыло. Настаўнік, напрыклад, быў з Польшчы. Ён быў адстаўным афіцэрам, а калі пачалася вайна, то яго мабілізавалі ў войска. А сям’я — жонка і дзеці — засталася ў Такарышках. Саветы, як прыйшлі, хутка адмянілі польскія грошы. Людзі не мелі за што набыць ежу. Ім мясцовыя жыхары дапамагалі. У Юрацішках, у былым панскім доме, размясціўся НКУС. У лютым 1940 года туды бацьку выклікалі. Там кожныя суткі павінны былі прыязджаць па тры вазы з розных вёсак. З будынку выходзіў нкусавец у суправаджэнні чырвонаармейцаў, садзіўся і ехаў на арышт “ворагаў народа”. І вось 10 лютага бацька прыехаў у Юрацішкі, а там — дзясяткі вазоў стаяць. Ён тады зразумеў, што нешта кепскае адбываецца. Тут да будынку пад’ехала машына, з якой выйшлі нкусаўцы і пайшлі ў будынак. А праз гадзіну выходзяць і пачынаюць называць вёскі, а людзі, што прыехалі з вазамі, павінны казаць, адкуль яны. Прагучала: “Такарышкі!”. Бацька адказаў, што ён адтуль. Селі да яго нкусаўцы і паехалі. А бацька баяўся, думаў, можа за сваёй сям’ёй едзе, можа яго будуць арыштоўваць. Прыехалі на месца — і нкусаўцы яго пытаюць: “Ведаеш, дзе жыве сям’я былога польскага настаўніка?” Ён, зразумела, ведаў. Прыехалі яны і пачалі ператрус. Трое дзяцей маленькіх, жонка настаўніка, мароз за трыццаць градусаў, чырвонаармейцы з вінтоўкамі, на якіх штыкі. Такая жудасная карціна. Мы, вясковыя, цёплыя рэчы мелі, а ў іх, гарадскіх, былі лёгкія рэчы, восеньскія. Бацька павёз гэтую сям’ю, а потым вярнуўся да дому і кажа: “Што ж гэта робіцца?! Там эшалон у Юрацішках, і людзей сем’ямі грузяць у вагоны”. Мне тады забаранілі ў школе гаварыць пра гэта. Але пра дэпартацыі казалі паўсюль, бо вывозілі з усіх вёсак. Тая сям’я настаўніка так і знікла. Хутчэй за ўсё, загінулі. Я потым пытаўся шукаць іх сляды, але нічога не знайшоў. Жудасныя часы былі. Я ніколі не прабачу бальшавікам іх злачынстваў», — кажа Станіслаў Ушакевіч.

Нямецкая вузкакалейка ля Такарышак

Калі ўжо выходзілі з хаты, то на адной са сцен яго дома ўбачылі… герб «Пагоню». «А гэта наш сапраўдны сімвал. Некалі вісеў у сельсавеце. А потым загадалі прыбраць. Там ён не можа вісець, а ў мяне дома ніхто не забароніць, бо гэта нашае».

Станіслаў Алаізавіч Ушакевіч і тая самая "Пагоня"


Колькі ўсяго давялося перажыць жыхарам Беларусі падчас Другой сусветнай вайны. Цяжка нават уявіць, праз якія выпрабаванні праходзілі людзі. Але пра тую жудасць варта памятаць і захаваць гістарычную праўду. Толькі так мы ўратуемся ад паўтарэння тых жахаў.

Фота з архіву Ігара Мельнікава



Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook, падпісвайцеся на наш канал у Яндэкс Дзэн!

Больш цікавага на «Новым Часе»: