Рыжская мяжа як зона загароды

Пасля 17 верасня 1939 года на працягу амаль двух гадоў былая савецка-польская мяжа ператварылася ў так званую «зону загароды», праз якую можна было праехаць ці прайсці толькі са спецыяльным пропускам.



Памежны пераход у Коласава, 1930-я гады


 У чэрвені 1941 года камандаванне Чырвонай Арміі паспрабуе арганізаваць у Беларусі абарону на лініі старой мяжы, аднак з гэтага нічога не атрымаецца.

Бальшавіцкі спецназ у «зялёных фуражках»

Напярэдадні ўварвання ў Польшчу ў верасні 1939 года сярод падраздзяленняў памежнай аховы НКУС БССР вылучаліся асобныя спецыяльныя часткі. Яны першымі павінны былі перайсці савецка-польскую мяжу і знішчыць гарнізоны стражніц Корпуса Аховы Памежжа. Так, у складзе 13-га Бярэзінскага памежнага атрада ў перыяд з 11 па 15 верасня 1939 года было сфармавана 9 баявых груп (ад 40 да 120 чалавек). Напярэдадні «вызвольнага паходу» асабісты склад атрада быў папоўнены курсантамі палкавых школ унутраных войскаў Асобнай мотастралковай дывізіі асаблівага прызначэння. У адпаведнасці з загадам НКУС СССР № 0001-080 ад 10 верасня 1939 года, са складу 17-га Цімкавіцкага памежнага атрада быў вылучаны спецыяльны аператыўны батальён у колькасці 300 чалавек.

Савецкія памежнікі на лініі загароды, 1940 год

Удзельнічалі ў паходзе і памежнікі 12-га Бігосаўскага, 14-га Плешчаніцкага, 15-га Заслаўскага, 16-га Дзяржынскага, 18-га Жыткавіцкага памежных атрадаў. Як дзейнічаў памежны спецназ?

Напрыклад, у паласе дзеяння Бярэзінскага памежатрада ў 5 гадзін раніцы савецкія штурмавыя групы перайшлі мяжу і атакавалі польскія стражніцы. Палякі спрабавалі паведаміць свайму камандаванню пра атаку з Усходу, аднак зрабіць гэтага не паспелі, бо сувязь была знішчана. Добра падрыхтаваныя бальшавіцкія падраздзяленні хутка блакіравалі польскія заставы і закідалі капістаў гранатамі.

Пазней, пасля заканчэння «вайны», савецкія памежныя часткі выкарыстоўваліся ў акцыях па арыштах, канваяванні і ахове польскіх ваеннапалонных, а таксама грамадзянскіх асоб.

Мапа БССР да ўз'яднання

Мяжа застаецца

28–30 кастрычніка 1939 года ў Беластоку адбыўся народны сход Заходняй Беларусі, на якім была прынята дэкларацыя аб абвяшчэнні савецкай улады на ўсёй тэрыторыі Заходняй Беларусі. Тады ж дэпутаты пастанавілі прасіць Вярхоўны Савет СССР уключыць Заходнюю Беларусь у склад СССР.

Краіна нібы аб’ядналася, але «рыжскую мяжу» ў Маскве вырашылі пакінуць. Праўда, пасля «вызвольнага паходу» памежныя атрады НКУС БССР чакала рэарганізацыя.

Загадам ад 3 жніўня 1940 года 15-ты Заслаўскі і 17-ты Цімкавіцкі памежныя атрады былі расфармаваныя, а іх участкі і асабісты склад перададзеныя ў распараджэнне 16-га Дзяржынскага памежатрада, які, нягледзячы на «ўз’яднанне», працягваў ахоўваць участак былой дзяржаўнай мяжы па лініі Радашковічы — Заслаўе — Негарэлае — Цімкавічы — Чырвоная Слабада (260 км). У гэты час «рыжская мяжа» пачала называцца «зонай загароды». Па стане на жнівень 1940 года ў складзе Дзяржынскага атрада было 10 камендатур, 10 аддзяленняў сувязі, 42 лінейныя заставы, КПП «Радашковічы» і «Негарэлае», узвод сувязі, аўтаўзвод, гаспадарчы ўзвод.

Савецкія памежнікі затрымалі парушальніка мяжы

Акрамя гэтага «рыжскую мяжу» працягвалі ахоўваць часткі 13-га Бярэзінскага памежнага атрада, у склад якога былі ўключаны суседзі з расфармаванага 14-га Плешчаніцкага атраду. Загадам № 001121 ад 20 верасня 1939 года быў сфармаваны 83-ці Маласлабоцкі памежатрад, у склад якога ўвайшлі чатыры камендатуры, 22 лінейныя заставы, КПП «Бігосава», узвод сувязі і іншыя часткі. Таксама ахову «старой мяжы» ажыццяўлялі 18-ты Жыткавіцкі памежатрад і 22-я асобная Ветрынская памежкамендатура.

 

Савецкі памежнік у Заходняй Беларусі, верасень 1939 года

 

У снежні 1940 года Лаўрэнцій Берыя накіраваў на імя Сталіна сакрэтную службовую запіску, у якой адзначалася: «Тэрыторыі заходніх абласцей Украіны і Беларусі да гэтага часу не ачышчаны ад антысавецкіх і варожых элементаў. [...] Значная колькасць удзельнікаў антысавецкіх арганізацый, шпіёнаў, дыверсантаў і іншых варожых элементаў спрабуе пракрасціся з заходніх абласцей Украіны і Беларусі ў асноўныя раёны СССР праз існуючую сёння так званую «зону загароды» на былой савецка-польскай мяжы. За мінулы перыяд на тэрыторыі Заходняй Беларусі выкрыта і ліквідавана 162 контррэвалюцыйныя арганізацыі, арыштавана 1068 шпіёнаў.

Зыходзячы з гэтага НКУС СССР лічыць неабходным і далей захоўваць на лініі былой савецка-польскай мяжы зону загароды, а таксама зоны загароды на былых савецка-эстонскай, савецка-латвійскай і савецка-румынскай межах. На гэтых участках нясуць службу 10 551 памежнік, з якіх 7 тысяч пакінуты ў памежных войсках на 1 год. Дадзены тэрмін службы мінае 1.01.1941 года. Для захавання існуючай сёння зоны загароды НКУС СССР просіць вашага дазволу:

1. Даць НКУС СССР права затрымаць тэрмінам на 1 год у памежных войсках 7 тысяч памежнікаў з ліку тых, у каго ў студзені міне тэрмін службы.

2. Абавязаць Эканамічны савет пры СНК СССР разглядзець заяўку НКУС на матэрыяльна-тэхнічнае забеспячэнне для пазначанай дадатковай лічбы памежнікаў».

Пра тое, як дзейнічала мяжа пасля «ўз’яднання», успамінаюць шматлікія жыхары Заходняй Беларусі. Напрыклад, жыхарка мястэчка Коласава Сцепаніда Яўсейчык расказвае: «У маці была сястра стрыечная ў БССР, дык маці праз былую мяжу да яе не пусцілі. Бацьку аднойчы, мусіць у 1940 годзе, адправілі ў Негарэлае на працу. Ён, калі вярнуўся адтуль, дык казаў, што ў Саветах жывуць вельмі бедна, а мы ж тады таксама ўжо былі савецкімі, аднак тое, што «за польскім часам» назапасілі, з таго і жылі». На працягу 1940 года на ўчастку аднаго толькі 13-га Бярэзінскага памежатраду ў «зоне загароды» было затрымана 2935 «парушальнікаў мяжы».

Падобная сітуацыя была і на іншых участках «рыжскай мяжы». Партфункцыянеры з Мінска, атрымаўшы спецыяльныя дазволы на перасячэнне мяжы, ехалі на Захад па «панскае дабро». Тады ж на рынках сталіцы БССР з’явілася вопратка з брэндамі заходнееўрапейскіх фірм, прадметы мастацтва, антыкварыят і іншыя рэчы.

Трагедыя 1941-га

У мемуарах і ўспамінах шматлікіх савецкіх генералаў і маршалаў можна прачытаць, што камандаванне РСЧА ў першыя дні вайны спрабавала арганізаваць абарону на лініі старой мяжы. Тут гутарка ішла хутчэй не пра старыя, абяззброеныя ў 1940–1941 гадах ДАКі «Лініі Сталіна», а пра «памежную дыстанцыю», на якой захоўваліся вайсковыя часткі і куды планавалася сцягнуць рэзервы.

Савецкая памежная застава ў Коласава. Здымак нямецкага афіцэра, чэрвень 1941 года

Аднак перад тым, як пачаць змагацца з наступаючым ворагам, савецкія памежнікі, пакінутыя на «рыжскай мяжы», вымушаны былі адыгрываць ролю «заградатрада», які фільтраваў бежанцаў з Заходняй Беларусі, якія спрабавалі ўратавацца ад нацыстаў.

Адным з такіх быў жыхар Навагрудка Давід Коган. Вось як ён апісваў тую сітуацыю: «На старой савецка-польскай мяжы памежнікі правяралі дакументы, і тых, хто не меў дазволу, накіроўвалі назад. Саветы атрымалі загад не прапускаць людзей, якія былі грамадзянамі Польшчы да 1 верасня 1939 года». Ужо ўзгаданая вышэй Сцепаніда Яўсейчык пацвярджае гэты факт. «На Усход беглі ў асноўным савецкія чыноўнікі з сем’ямі ды габрэі. Тут (у Коласава) іх шмат сабралася, а памежнікі прапускалі гэтых людзей марудна. Немцы бамбілі станцыю. Шмат хто з тых бежанцаў назаўсёды тут і застаўся».

Што ж тычыцца баёў з немцамі на старой мяжы, то спачатку памежнікам прыйшлося змагацца з нямецкімі парашутыстамі, але хутка вайна дакацілася і сюды. Байцы 13-га Бярэзінскага памежатрада ўпершыню сутыкнуліся з наступаючымі часткамі вермахта 27 чэрвеня ля Лагойска. У вёсцы Ілья мужна змагалася 12-я застава. 29 чэрвеня ў бой у «зоне загароды» ўступіла 5-я памежкамендатура. У ліпені памежнікі з Бярэзіно ахоўвалі тылы 22-й савецкай арміі, а ў верасні на базе памежатрада быў сфармаваны 13-ты памежны полк. Таксама актыўны супраціў ворагу аказалі і часткі 18-га Жыткавіцкага і 83-га Маласлабодскага памежных атрадаў.

Пашпарт жыхаркі Заходняй Беларусі, якая працавала ў Латвіі і вярталася праз КПП Бігосава

Цяжкія баі з немцамі вёў 16-ты Дзяржынскі памежатрад, які спачатку змагаўся супраць нямецкіх дыверсантаў, а пазней аказаў упарты супраціў наступаючаму ворагу ў Радашковічах, Заслаўі, Старобіне, Новым Поле, Філіповічах, Чырвонай Слабады. У раёне Стоўбцаў — Коласава разам з памежнікамі змагаліся і мотастралковыя часткі Чырвонай Арміі. На гэтым участку адбыліся жорсткія танкавыя баі. Пазней памежнікі з Дзяржынску былі зведзены ў 16-ты памежны полк, падраздзяленні якога прайшлі ўсю вайну і ў маі 1945 года ажыццяўлялі ахову будынку ў Калхорце, у якім адбывалася падпісанне акту аб капітуляцыі нацысцкай Германіі.

Толькі пасля заканчэння Другой сусветнай вайны ганебная «рыжская мяжа» і яе адпаведнік — «зона загароды» адышлі ў небыццё. Зараз пра іх нагадваюць толькі старыя ўмацаванні ды дзе-нідзе захаваўшыся калючы дрот.

Хочаце ведаць больш? Сачыце за нашымі публікацыямі ў Telegram і Facebook, падпісвайцеся на наш канал у Яндэкс Дзэн!

Абмеркаванне:

  • Волатаў
  • 2014-02-11 19:19:39
Выдатная праца! Невядомыя факты і гісторфя. Добры адказ тым, хто ставіў пад сумнеў гісторыю існавання "рыжскай мяжы" пасля ўз'яднання Заходняй Беларусі з БССР у верасні 1939 года.
Насамрэч, варта было б падкрэсліць ролю памежнікаў у баях чэрвеня 1941 года на старой мяжы, а не міфічную "Лінію Сталіна", дзе змагалася толькі некалькі Дакаў. Мая бабуля таксама
апавядала, як бежанцы ў 41-м беглі на ўсход, а іх нкусаўцы не пускалі. Жудасныя часы былі.
  • Krzysztof
  • 2014-02-11 20:43:00
dobry artykuł, który przypomina o mało znanym fakcie, do dziś niektórzy czytający wspomnienia ludzi wracających z Syberii w okresie między 39 a 40 rokiem nie rozumieją dlaczego np. mieli problem by
przedostać się ze Sławuty do Ostroga czy innych miejscowości, które już wtedy przecież były w jednym Związku Radzieckim. Dzięki za artykuł, warto to upowszechniać
  • Виталий
  • 2014-02-12 01:45:17
Такую правду из государственных СМИ публика узнает не скоро. Статья содержит факты, убийственные для пропагандистских мифов советского времени. Изложенное автором совпадает с рассказами моих
родственников, не пропущенных через старую границу на восток и вынужденных вернуться в занятые немцами Барановичи. С июня 1941 по июль 1944 из-за этого пришлось моим родственникам оставаться под
оккупацией. Мои бабушка и дед пересекли старую границу впервые в 1940 году по дороге к западно-белорусским родственникам, дед был офицером и ему выдали специальное разрешение для посещения родных
мест, которых он не видел двадцать межвоенных лет. Старую межу у Колосово пересекали в вагонах для скота по пути на восток десятки тысяч депортированных граждан межвоенной Польши разных
национальностей. Это одна из трагичных страниц второй мировой войны. Спасибо за статью, Игорь!

Больш цікавага на «Новым Часе»: